Eksperyment w badaniach ekonomicznych
Praca dyplomowa i metoda eksperymentu
Student, który tworzy pracę dyplomową z ekonomii, zmaga się z poważnym zadaniem. Efekty jego pracy będą poddane recenzji i w związku z tym – ocenie. Pośród wielu wymagań, jakim będzie musiał sprostać autor pracy licencjackiej lub magisterskiej, jest twórcze, sprawne posłużenie się metodą badawczą – eksperyment stwarza w tym zakresie szerokie możliwości.
Praca dyplomowa – eksperyment czy inne metody?
Tym, co odróżnia metodę eksperymentalną w ekonomii od większości eksperymentów w innych naukach społecznych i ścisłych, jest stosowanie tak zwanych zachęt finansowych – impulsów do konkretnych decyzji i działań podejmowanych na rynku. Metoda eksperymentalna w dziedzinie ekonomii opiera się na założeniu, że dostarczanie zachęt do dokonywania wyborów i podejmowania działań natury finansowej pozwala w sposób rzetelny i zobiektywizowany oszacować preferencje konsumentów i prawa rządzące gospodarką. Dlatego stanowi ona dogodne narzędzie badawcze w pracy dyplomowej z dziedziny ekonomii.
Praca dyplomowa – jak przeprowadzić eksperyment?
W badaniach ekonomicznych przeprowadzonych na potrzeby pracy dyplomowej tworzy się zatem próbę, konkretny podmiot gospodarczy lub populację konsumentów postawionych zazwyczaj przed jednym wyborem eksperymentalnym.
Jednokrotny wybór
Wybory krzyżowe także są stosowane, ale ten rodzaj postępowania badawczego w pracy dyplomowej bywa krytykowany, dlatego że w sytuacji, gdy podmiot dokonuje dwóch wyborów, nie kieruje się swoimi czystymi preferencjami, które w ekonomii stanowią zasadniczy przedmiot badań, tylko potrzebą zabezpieczenia swoich interesów. Niemniej ta klasyczna metoda pojedynczego wyboru także ma pewne ograniczenia, o czym powinien pamiętać student zmagający się z tak skomplikowanym wywodem, jakim jest praca dyplomowa. W eksperymentach jednokrotnego wyboru badacz może pozwolić sobie jedynie na proste porównania między podmiotami, co wymaga znacznej liczby obserwacji i możliwie dużej populacji objętej badaniem, by ostatecznie uzyskać miarodajne i analitycznie pogłębione wyniki – praca dyplomowa powstająca na takiej zasadzie będzie zatem wymagała czasu. Ponadto trudno ustalić względnie stabilne, powtarzalne, dające się prognozować zachowania konsumenta w sytuacji, gdy za podstawę analiz ma się jeden akt wyboru, jakiego modelowy konsument dokonuje w określonych warunkach stwarzanych przez rynek.
Wybory krzyżowe
W związku z tym w eksperymentach często uczestnicy badania podejmują jednak wiele decyzji lub jedną decyzję w wielu różnych okresach, sytuacjach, układach koniunkturalnych. Takie podejście pozwala studentowi piszącemu pracę dyplomową określić, w jaki sposób zmienia się konsument, czego się uczy poprzez partycypację w życiu gospodarczym, będąc uwikłanym w mechanizmy ekonomii, promocji, handlu – takie wnioski zdecydowanie podnoszą wartość pracy dyplomowej.
Praca dyplomowa z ekonomii – problemy badawcze
Praca dyplomowa z dziedziny ekonomii może zawierać literaturę teoretyczną dotyczącą eksperymentów typu „płać za jedno” lub „płać za wszystko” – źródła tego typu zwracają uwagę na różne zależne i zmienne w zachowaniach konsumentów, z uwzględnieniem takich zagadnień jak potrzeba, ryzyko, zależność, a wszystko na tle takich procesów jak determinacja stochastyczna.
Ryzyko i gratyfikacja
Ceniony ekonomista Azrieli zauważa, że w szerokiej populacji, w której dokonuje się wyborów strategicznych, zachęta jest zasadniczym bodźcem, który ostatecznie skłania konsumenta do wyborów, zachowań nabywczych itd. W związku z tym badania eksperymentalne przeprowadzone w pracy dyplomowej z ekonomii pozwalają określić strukturę zachęt oddziałujących na potencjalnego, modelowego klienta:
Podejście eksperymentalne w badaniach ekonomicznych ma długą tradycję. W pierwszych latach krystalizowania się tej orientacji metodologicznej przeprowadzano głównie badaniach porównawcze w celu ustalenia, czy zachowania asekuracyjne, czy też skłonność do ryzyka bardziej decydują o ekonomicznym sukcesie (Roth, 1993; Hedges, Schauer, 2018).
Prawa rynku
Podstawowe zasady projektu badań eksperymentalnych zostały skodyfikowane przez R. A. Fisher, ale i innych ekonomistów w badaniach prowadzonych na początku XX wieku (Fisher, 1921; Fisher, MacKenzie, 1923). Podobnie jak wiele rewolucji metodologicznych w nauce, eksperymentalny zwrot w ekonomii był możliwy nie tylko dzięki zmianie sposobu myślenia o procesach rządzących rynkiem, ale – przede wszystkim – dzięki pragmatycznemu nastawieniu do wyników, jakie nauka ma zapewniać. Praca dyplomowa z ekonomii musi zatem być zwieńczona analizą wyników i dyskusją.
Życie gospodarcze jako gra
W bardzo ogólnym ujęciu problemu w połowie XX wieku ekonomia stała się nauką utylitarną w tym sensie, że pozwalała wypracować modele analizy społecznych zachowań na rynku. W ekonomii wykorzystywano odtąd teorie gier, symulacje komputerowe, eksperymenty laboratoryjne – w pracy dyplomowej wszystkie te metody mogą być łączone, choć niewątpliwie będzie to trudnym zadaniem dla studenta na etapie studiów magisterskich. Pierwsi przedstawiciele ekonomii eksperymentalnej, m. in. Maurice Allais (znany z „paradoksu Allaisa”) mieli trudności z wyborem populacji, na której przeprowadzane by były badania. Niektóre problemy badawcze, np. dylematy społeczne i procedury negocjacyjne, były opracowane na gruncie psychologii, ale nie przekładało się to na stan wiedzy ekonomicznej (Leonard, 1994) – w ramach takiej pochłaniającej czynności, jak pisanie pracy dyplomowej, konieczne jest zatem szerokie spojrzenie, wychylenie się poza wąski krąg badań ekonomicznych w stronę innych dyscyplin akademickich. Od niedawna dopiero badania eksperymentalne w ekonomii zyskują na popularności w środowiskach naukowych na całym świecie. W powiązaniu z teorią gier badania eksperymentalne zwracają uwagę na to, wedle jakich praw odbywa się dystrybucja towarów wrażliwych i deficytowych, a także na to, jak przebiega w danym środowisku przepływ zasobów ludzkich (Roth, 2002) – są to zarazem popularne tematy prac dyplomowych, jakie powstają obecnie w wydziałach ekonomii czy zarządzania. W 2002, Daniel Kahneman i Vernon Smith otrzymali Nagrodę Nobla, co było wyrazem uznania dla ich prac poświęconych właśnie takiej problematyce i przeprowadzonych z użyciem metod eksperymentalnych.
Sytuacja na rynku pracy
Smith opracował nowatorskie badawcze techniki eksperymentalne w celu opisania nowych mechanizmów rządzących rynkiem – zwłaszcza rynkiem pracy. Z kolei Kahneman, jako psycholog, posługiwał się teorią eksperymentu, by opisać, w jakich okolicznościach ekonomicznych konsument porzuca standardy racjonalnych zachowań i wyborów. Warto zatem zauważyć, że praca dyplomowa z ekonomii musi mieć charakter interdyscyplinarny.
Praca dyplomowa z ekonomii – gdzie przeprowadzić eksperyment?
Eksperymentalna orientacja w naukach ekonomicznych inaczej przedstawia się na Zachodzie i w Europie Wschodniej. Najwięcej publikacji odnotowanych w indeksie Scopus publikowanych jest w Niemczech i Holandii. Niemniej najwięcej artykułów, których autorzy wykorzystują eksperyment jako instrument badawczy w ekonomii, wydaje się rokrocznie w Stanach Zjednoczonych. W tym kraju eksperyment to także chętnie stosowana metoda badawcza w takich dziedzinach jak psychologia i kognitywizm. Pisząc prace dyplomową, student musi zatem liczyć się z koniecznością sięgania po zagraniczną i możliwie nową literaturę przedmiotu.
Badania laboratoryjne
Najbardziej popularny obecnie model badań eksperymentalnych polega na wybraniu przedmiotu badań (osoby, społeczności, kraju) i ocenie wpływu zmiennej na ten przedmiot (np. narażenie – leczenie, dobrostan – asekuracja i kontrola) w jednym miejscu i w jednym momencie. Obecnie często przeprowadza się tak zwany eksperyment środowiskowy, a więc eksperyment, w którym interwencja odbywa się w kontrolowanym otoczeniu (laboratorium) opisanym w pracy dyplomowej. Eksperymenty tego typu są przeprowadzane w modelowych, możliwie typowych okolicznościach, gdzie badacz dokładnie monitoruje zachowania osób, zmiany w środowisku czy w stosunkach ekonomicznych, jakie stanowią zarazem przedmiot badań podjętych w pracy dyplomowej. Jeśli analizowane jest zachowanie konsumentów, to osoby objęte badaniem usytuowane są w jednym środowisku, wykonują identyczne czynności w odpowiedzi na identyczne impulsy z uwzględnieniem różnic i zmiennych, którymi się manipuluje, by odkryć prawa rządzące zachowaniem konsumenta na rynku. Praca dyplomowa z ekonomii powinna w sposób możliwie pogłębiony ten rynek ukazać właśnie pod kątem wszelkich jego determinacji.
Badania empiryczne
Badania tego typu przeprowadza się także w środowisku nieprzygotowanym, a więc są to badania empiryczne, odbywane niejako w naturalnym terenie. Okoliczności, w jakich funkcjonują konsumenci, są kontrolowane, ale zachowania osób badanych odbywają się spontanicznie, ponieważ nie poprzedzają ich żadne instrukcje przekazywane przez osobę, która badanie przeprowadza choćby na użytek takiego projekt jak praca dyplomowa z ekonomii.
Kolejny typ badań to eksperyment z wykorzystaniem ankiety – ankieta, od dawna bardzo popularna w pracy dyplomowej, jest w takim wypadku elementem ewaluacji badania w tym sensie, że po przeprowadzonym eksperymencie środowiskowym osoba, która proceduje badanie, na koniec przeprowadza właśnie badanie ankietowe, czyli sondaż diagnostyczny osobiście, telefonicznie czy mailowo, a wszystko po to, by zweryfikować intencje i motywację osoby poddanej badaniu, która w określonych warunkach dokonuje pewnych wyborów ekonomicznych. Osoby wypełniające ankietę są zwykle podzielone na dwie grupy badawcze i na etapie eksperymentu środowiskowego dokonują różnych wyborów i działań w celu rozwiązania danej sytuacji problemowej – na tej zasadzie można oszacować jakie związki, podobieństwa i różnice, występują między pewnymi sytuacjami, jakie wystąpić mogą na rynku, a chodzi tu o ograniczoną podaż, wzrost cen, większe ryzyko itd.
Inne badania
Oczywiście możliwe są jeszcze inne typy badań przeprowadzonych w oparciu o metodę eksperymentu. Wymagają one interdyscyplinarnego rozmachu, a w związku z tym – dojrzałości badawczej, jaką musi wykazać się student, i niemałej metodologicznej dyscypliny. Warto jednak znać te badania, bo ich przeprowadzenie może znacząco podnieść ocenę pracy licencjackiej lub magisterskiej.
Badania winietowe
Najbardziej znanymi rodzajami eksperymentów badawczych, jakie można przeprowadzać w pracy dyplomowej, są eksperymenty winietowe. Badania tego typu bazują na krótkich opisach sytuacji lub osób (winietach), które zwykle są prezentowane respondentom w celu wywołania ich reakcji, oceny – zgodnie z ustalonym scenariuszem, wedle którego ma przebiegać badanie (Atzmüller, Steiner, 2010). W typowym badaniu winietowym wykorzystuje się tylko jedną zmienną, alternacji podlega tylko jeden element w scenariuszu – dzięki temu praca dyplomowa z ekonomii również nie sprawia większych trudności studentom.
Eksperyment czynnikowy
Można jednak przeprowadzić eksperyment czynnikowy, w którym badacz doprowadza do wymiany nawet kilku składowych scenariusza, a w konsekwencji – także porządku, zgodnie z którym przebiega badanie (Auspurg, Hinz, 2014). Respondenci proszeni są o wybór jednego z możliwych działań lub dokonują oceny kilku hipotetycznych sytuacji, potencjalnych stanów rzeczy, konsumenckich wyborów itd. Celem jest zmierzenie tego, jak atrybut danej sytuacji, określony układ sił na rynku, konfiguracja możliwości i trudności wpływa na zachowanie, które konsument mógłby przejawiać na rynku (Hainmueller i in., 2014). Najważniejszą zaletą takiego badania jest fakt, że w tego typu eksperymencie wieloczynnikowym można ująć więcej determinacji konsumenckich zachowań niż w typowym badaniu winietowym, a to sprawia, ze praca dyplomowa z ekonomii może zostać wysoko oceniona przez recenzenta.
Eksperyment terenowy
Wreszcie trzeci rodzaj eksperymentu to eksperyment terenowy, w którym uczestnicy poddawani są oddziaływaniu różnych czynników i zarazem pozostają obserwowani w warunkach niejako naturalnych, stanowiących część ich codziennego życia. Osoby objęte badaniem referowanym w pracy dyplomowej nie zdają sobie zwykle sprawy z tego, że sytuacja, w jakiej dokonują codziennych rynkowych wyborów, jest w pewnym choćby stopniu jednak zaaranżowana na potrzeby badania. Można w takich warunkach ocenić choćby to, czy konsument respektuje pewne reguły życia ekonomicznego (ochrona konkurencji, prawo własności, uczciwa reklama) w określonej sytuacji, a także to, czy określone zachowanie jest normą czy efektem ubocznym oddziaływania pewnych rynkowych i marketingowych czynników.
Praca dyplomowa – przykłady eksperymentu
Eksperymenty przeprowadzane w tak zawiłym i ścisłym wywodzie, jakim jest praca dyplomowa z ekonomii, można również klasyfikować na podstawie randomizacji. Losowe przydzielanie osób do badania zapewnia taką korzyść, że wszystkie zmienne – zakładane i nieznane, ujawniające się w trakcie eksperymentu – będą ze sobą powiązane. Ta zasadnicza zaleta sprawiła, że randomizowane eksperymenty osiągnęły status najważniejszego narzędzia badawczego.
Przykład 1 - polityka
Aby zrozumieć nie tylko rynki, ale także politykę, jaka tym rynkiem rządzi, metody eksperymentalne wykorzystuje się nader często. Jednym z liderów w tej dziedzinie był Charles Plott z Kalifornijskiego Instytutu Technologii. Plott i Michael Levine wykazali, że ktoś, kto fałszuje porządek obrad, może nakłonić głosujących zgodnie z porządkiem obrad do wyniku preferowanego przez fałszerza. Najważniejszy wniosek, jaki może wynikać z pracy dyplomowej poświęconej podobnym problemom, jest taki, że ten, kto kontroluje przebieg głosowania, ma duży wpływ na wynik.
Przykład 2 - logistyka
Ekonomia eksperymentalna jest również wykorzystywana w pracy dyplomowej do rozwiązywania niektórych zawiłych kwestii w badaniach z zakresu politologii. Polityka jest bowiem obszarem życia społecznego, w którym również obowiązują pewne mechanizmy znane z rzeczywistości rynkowej. Chodzi tu o prawa konkurencji, mechanizmy kreowania wizerunku i szeroko pojęta rywalizację. Poniżej zaprezentowano casus, który może być przedmiotem badań z zakresu polityki i administracji publicznej…
O określonych porach dnia na terenie lotnisk we wszystkich krajowych aglomeracjach do lądowania i odlotów sposobi się znaczna liczba przewoźników, znacznie przekraczająca możliwości wpisane w infrastrukturę i zasoby ludzkie danego portu lotniczego. Jednym z oczywistych ekonomicznych rozwiązań tego problemu wydaje się zatem sprzedaż na aukcji praw do lądowania i startu w okresach największego natężenia ruchu, tak aby określona liczba miejsc w okresie natężenia ruchu lotniczego była sprzedawana oferentom, którzy zaoferują najwyższą cenę. Chociaż logika ta jest poprawna, może okazać się niekompletna, na co można zwrócić uwagę w pracy dyplomowej z ekonomii. O zainteresowaniu przewoźnika nie zadecyduje wyłącznie oferta skierowana przez władze jednego portu, ale także dostępność oferty w innym porcie, do którego przewoźnik zechciałby w dalszej kolejności skierować statek, bez ryzykowania przestoju.
W swej istocie przydział slotów okazuje się zatem zagwozdką wpisującą się w szerszy problem natury ekonomicznej – problem zrównoważenia podaży i popytu. Ograniczenia związane z tak dużą liczbą zatłoczonych, połączonych ze sobą lotnisk, w których koncentruje się działalność tak wielu przewoźników zabiegających o wolną przestrzeń, sprawiają ostatecznie, że prosty problem wydaje się znacznie skomplikowany. Rozwiązaniem może być jednak system aukcji łączonych. Aukcje byłyby w takim wypadku wykorzystywane przede wszystkim jako narzędzia alokacji w zarządzaniu krajowymi portami lotniczymi.
Przykład 3 – zarządzanie
Ekonomia eksperymentalna może okazać się nadto przydatna w studiach z zakresu polityki energetycznej i środowiskowej. To z kolei również stanowi ważny obszar badań. Poza tym mowa tu o bardzo popularnych obecnie kierunkach studiów.
Ekonomię eksperymentalną można zastosować do badań na temat mechanizmów regulacji rynku energii elektrycznej. Energia elektryczna ma trzy właściwości, które odróżniają ją od innych towarów i zasobów. Przede wszystkim jest to jedyny produkt, względem którego podaż i popyt muszą być w każdym momencie równe. Dostawcy energii elektrycznej mają za zadanie zaspokoić zapotrzebowanie odbiorców, i to w sposób efektywny, możliwie nieprzerwany. Poza tym energię elektryczną trudno magazynować. Wreszcie energia elektryczna tak naprawdę nie przemieszcza się bezpośrednio od źródła do ostatecznego, finalnego użytkownika. Zamiast tego dzieje się raczej tak, że gdy energia elektryczna jest dostarczana do sieci energetycznej, to sieć, o której mowa, przypomina wielki staw, w którym właśnie podniósł się poziom wody. Te trzy czynniki utrudniają handel energią elektryczną zwłaszcza w dużych krajach, rozparcelowanych na wiele regionów czy okręgów. W badaniach mających na celu znalezienie rozwiązań, które mogłyby poprawić wydajność funkcjonowania rynku energii, można projektować nowatorski, otwarty, szeroko zakrojony system handlu energią elektryczną, zarówno na rynku hurtowym, jak i detalicznym.
Oferta pomocy pisania prac
Jeśli masz trudności z pisaniem prac – czy to z powodu prokrastynacji, braku czasu, czy po prostu nie wiesz, jak zacząć – chętnie Ci pomożemy! Oferujemy wsparcie na każdym etapie procesu twórczego, od zbierania materiałów i planowania struktury pracy, po redakcję i korektę tekstu. Dzięki naszej pomocy zaoszczędzisz czas i unikniesz stresu, a Twoja praca będzie dopracowana i zgodna z wymaganiami. Sprawdź naszą ofertę i cennik pisania prac dyplomowych i skontaktuj się z nami, aby dowiedzieć się więcej i omówić szczegóły współpracy!