Część badawcza pracy magisterskiej
– jak ją przygotować?

Badanie to najważniejsza część pracy magisterskiej, szczególnie sprawdzana przez promotora i recenzenta podczas obrony i określana również jako część empiryczna lub część badawcza. Jest ona tym komponentem wywodu budowanego przez studenta, w którym wszelkie poczynione ustalenia teoretycznej natury mają być zestawione z twardymi danymi poddanymi analizie. Wartość badań przeprowadzonych w pracy magisterskiej nie jest zatem efektem samego procedowania analiz za pomocą kwestionariusza ankiety, scenariusza wywiadu czy w oparciu o metodę analizy dokumentów, lecz z poprawności metodologicznej pełnego i skończonego projektu naukowego. Badanie musi zatem okazać się:

• celowe,
• systematyczne,
• zorientowane na konkretny problem.

Pisanie części badawczej pracy magisterskiej sprowadza suię zatem do kilku stadiów:

• ustalenie problemu badawczego,
• konceptualizacja problemu badawczego,
• postawienie hipotez badawczych,
• organizacja badań,
• decyzja co do zastosowanych metod,
• wybór narzędzi badawczych,
• zebranie danych,
• analizę,
• wnioski i rekomendacje.

Z tego względu pomoc w pisaniu pracy magisterskiej, zwłaszcza części badawczej czy empirycznej, przebiega przez racjonalny ciąg dzień przedstawionych poniżej:

problem → cel → pytania badawcze lub hipotezy → konceptualizacja i operacjonalizacja wybranej teorii → metoda → technika badawcza → dobór próby → zebranie danych → analiza zebranego materiału → opracowanie danych → wnioskowanie.

Czym jest część badawcza pracy magisterskiej?

Elementarna powinność studenta piszącego część badawczą pracy dyplomowej jest zrozumiałe i wolne od błędów metodologicznych rozstrzygnięcie problemu badawczego w oparciu o zebrane w toku badań twarde dane. Cześć empiryczna pracy dyplomowej nie sprowadza się zatem do samych tabel, wykresów i narratywizacji wypowiedzi udzielanych przez respondentów. Każdy komponent analizy przeprowadzonej w pracy magisterskiej musi mieć miejsce w przejrzyście zarysowanym planie badania.

Punktem wyjścia pozostaje bezwzględnie problem badawczy, a więc kwestia wymagająca poznania lub eksplikacji. Temat pracy magisterskiej nie może zostać zredukowany przez studenta do problemu badawczego. Problem ma wyjaśnić to, co student chce zgłębić. Ma odpowiedzieć na pytanie, jakich danych potrzeba, by osiągnąć wiedzę w danej materii.

W ten sposób można wyartykułować cel badań i sformułować nie mniej ważne pytania badawcze. Cel wskazuje na zakładany wynik poznawczy, z kolei pytania badawcze określają skalę pozyskiwanych informacji. Badanie może być:

• eksploracyjne,
• opisowe,
• analityczne,
• predykcyjne.

W części badawczej pracy magisterskiej zaimplementowana będzie metoda ilościowa, jakościowa albo metoda łącząca dwie poprzednie orientacje naukowe.

Projekt badawczy i metodologia

Metodologia dla studenta nie oznacza zatem tylko pisania pracy magisterskiej, ani deklaracji, że badanie procedowano w oparciu o ankietę. Cześć metodologiczna w pracy dyplomowej ma uwzględnić reguły planowania analiz, racjonalizację decyzji co do metod i oszacowanie wartości zebranych w toku badania wyników. Student w założeniu odpowiada na pytanie: w jaki sposób odbywało się badanie, niemniej powinien rozstrzygnąć też kwestię: dlaczego ustalona procedura odpowiada specyfice danego problemu badawczego.

Część metodologiczna pracy magisterskiej ma zawierać takie treści jak:

• przedmiot badań i cel badawczy,
• problemy szczegółowe,
• pytania badawcze,
• hipotezy badawcze,
• przyjęte zmienne wraz ze wskaźnikami,
• populacja i próba ujęta w badaniu,
• metoda wraz z technikami badawczymi,
• zastosowane w pracy magisterskiej narzędzia badawcze,
• porządek analiz,
• konkluzje.

Istotna w ocenie pracy magisterskiej okazuje się spójność metodologiczna. Pytania badawcze mają być w związku z tym przedłużeniem problemu, narzędzie badawcze ma służyć zebraniu surowych danych niezbędnych do sformułowania odpowiedzi na pytania badawcze, z kolei kierunek procedowanej analizy ma być stosowny do natury przetwarzanych informacji. Decyzja studenta co do metody musi uwzględniać natomiast problem badawczy, cel badań i hipotezy nierzadko nakreślone już we wstępie pracy magisterskiej.

Hipotezy w pracy magisterskiej

W analizie, jaką prowadzi student przygotowujący pracę dyplomową, można założyć pewne korelacje i zależności badanych zjawisk, dlatego formułuje się hipotezy badawcze. Hipoteza jest możliwym, ale jeszcze nie dowiedzionym wyjaśnieniem problemu badawczego, więc jako potencjalna tylko odpowiedź na pytanie badawcze w pracy magisterskiej musi być weryfikowalna. Nie zawsze praca dyplomowa musi zawierać te hipotezy – w badaniach o charakterze eksploracyjnym choćby części analiz typowo jakościowych może wynikać nie z hipotez, a pytań badawczych.

Celem badawczym nie jest zatem wykazanie słuszności założeń studenta piszącego pracę magisterską bez względu na faktyczny stan rzeczy. Opracowane dane empiryczne będą hipotezę rozstrzygać pozytywnie albo ją obalą. W ujęciu metodologicznym chodzi jedynie o to, by interpretacja zebranego materiału była zgodna z prawdą – stwierdzenie, że hipoteza jest błędna, nadal ma wartość naukową.

Ważnym stadium w badaniach prowadzonych podczas pisania pracy magisterskiej jest też konceptualizacja, czyli wykładnia elementarnych terminów mających zastosowanie w badaniu. Kategorie pojęciowe takie jak „stres”, „satysfakcja z pracy”, „jakość życia” czy „zaangażowanie” – by wymienić tylko pojęcia z psychologii, pedagogiki itd., mogą okazać się poliwalentne znaczeniowo, dlatego konieczne jest ich sprecyzowanie w kontekście założeń pisanej pracy dyplomowej.

W dalszej kolejności pomoc w pisaniu pracy magisterskiej oznacza operacjonalizację, czyli spożytkowanie konstruktów teoretycznych tak, by wypracować dzięki nim zmienne i możliwie mierzalne wskaźniki. To umożliwia oszacowanie, jak abstrakcyjne kategorie pojęciowe w pracy dyplomowej będą oszacowane. W badaniu o charakterze ilościowym niezbędne okazuje się rozróżnienie zmiennych:

• niezależnych,
• zależnych,
• kontrolnych.

Metoda, technika badawcza w pracy magisterskiej

W części empirycznej pracy magisterskiej student powinien unikać takiego błędu jak pomylenie trzech zasadniczych poziomów postępowania. Metoda badawcza to model analiz zmierzający do tego, by student rozstrzygnął problem badawczy. Z kolei technika badawcza to uszczegółowiony przez studenta model zastosowania metody. Wreszcie narzędzie badawcze w pracy magisterskiej pozwala na zebranie ustrukturyzowanych danych.

W tym sensie sondaż diagnostyczny może być metodą zastosowaną w pracy magisterskiej, ankieta byłaby techniką badawczą, a kwestionariusz ankiety będzie wykorzystanym przez studenta narzędziem. Pomoc w pisaniu pracy magisterskiej często zaczyna się od wyboru tych narzędzi – musi to być decyzja podyktowana specyfiką problemu badawczego.

Badania ilościowe w pracy dyplomowej ogniskują się wokół mierzalnych cech i sprowadzają się do oszacowania twardych danych matematycznych, co pozwala zestawiać grupy respondentów i rozpoznawać korelacje występujące między uwzględnionymi zmiennymi. Badania o charakterze jakościowym zmierzają w pracy magisterskiej do pogłębionego pojmowania zjawisk i procesów w danej dziedzinie życia, głównie psychologii, pedagogice. Natomiast student przygotowujący pracę dyplomową może zdecydować się na podejście mieszane, które skupia w sobie strategie ilościowe i jakościowe, co jednak musi być uzasadnione specyfiką danego problemu badawczego.

Dobór próby i pomiar

Charakterystyka grupy badanej winna obejmować kilka czynników:

• liczebność,
• sposób doboru.

Student powinien zatem w toku badań dotrzeć do populacji, z której wywodzi się ujęta w analizach próba. Student powinien też doprecyzować w pracy magisterskiej:

• kryteria zakwalifikowania osób do badań,
• porządek rekrutacji,
• miejsce i pora przeprowadzonego badania
• ewentualne braki w zakresie reprezentatywności.

Jest to ściśle powiązane ze skaląwnioskowania, co zwykle wymaga pomocy w pisaniu pracy magisterskiej. Rezultatów wypracowanych w skromnej ilościowo próbie nie powinno się uogólniać i projektować na szerszą populację – to częsty błąd metodologiczny. Wnioski należy formułować w sposób dostosowany do zakresu posiadanego materiału.

Przed zasadniczą analizą warto zdecydować się na takie rozwiązanie jak pilotaż narzędzia – przed pisaniem pracy magisterskiej można dzięki temu oszacować zrozumiałość pytań, właściwy porządek elementów, zmęczenie osób zaangażowanych do badania, możliwe zastosowanie narzędzia do gromadzenia dalszych danych celem rozstrzygnięcia problemu badawczego. W sytuacji pomiaru ważne są metodologiczne walory przyjętego w pracy magisterskiej narzędzia badawczego, a chodzi tu zwłaszcza o następujące cechy:

• rzetelność,
• trafność.

Rzetelność oznacza miarodajność dokonanego w części badawczej pomiaru, z kolei trafność oznacza, że zastosowane przez studenta narzędzie służy oszacowaniu natężenia cechy danego zjawiska.

Prezentacja i analiza wyników badań

Wyniki badań mają odpowiadać temu, jak student sformułował w pracy magisterskiej:

• pytania badawcze,
• hipotezy.

Jeśli we wstępie do pracy dyplomowej student nakreślił kierunek analiz, należy go także przestrzegać w części empirycznej.

Pomoc w pisaniu pracy magisterskiej bywa konieczna po to, bu nie pomylić opisu danych od ich analizy. Informacja o skali procentowej osób objętych badaniem to wynik o charakterze opisowym. Analiza w części badawczej oznacza natomiast konieczność ustalenia, jakie korelacje, rozbieżności lub innego rodzaju powiązania wynikają z zebranego materiału i jak taki stan rzeczy przekłada się na rozwiązanie przyjętego przez studenta problemu badawczego.

W badaniach o charakterze ilościowym zastosowanie odpowiedniej metodologii statystycznej ma ujmować:

• specyfikę zmiennych,
• skale przeprowadzonego pomiaru,
• rozkład danych, wielkość przyjętej próby,
• cel badawczy w pracy magisterskiej.

Statystyka jest ważna w pracy magisterskiej, ale nie tylko ona decyduje o wyniku, jaki osiągnie student podczas obrony. Studentowi potrzeba pomocy w pisaniu zwłaszcza wtedy, gdy konieczne jest oszacowanie zależności korelacyjnej i zachodzącego związku kauzalnego między badanymi w pracy dyplomowej zjawiskami – korelacja jako taka jeszcze nie przekonuje, że jedna zmienna pociąga za sobą konkretny stan rzeczy.

W badaniach jakościowych praca magisterska oznacza konieczność:

• kodowania treści,
• opracowania kategorii i pojęć,
• interpretację rezultatów.

Bez względu na strategię badawczą przyjętą przez studenta w trakcie pisania pracy licencjackiej czy magisterskiej należy zabiegać o przejrzystość wywodu.

Interpretacja, dyskusja i wnioskowanie

Interpretacja osiągniętych rezultatów wymaga wniosków natury empirycznej, i faktycznego powiązania tych wniosków z aktualnym stanem badań i z wiodącymi publikacjami. W trakcie pisania pracy magisterskiej trzeba opisać, jaka jest waga wypracowanych wyników badania. Cześć badawcza pracy dyplomowej nie może zatem sprowadzać się tylko do zestawienia liczb, co wynika choćby z celów badania wyartykułowanych we wstępie pracy magisterskiej.

Dyskusja wyników w pracy magisterskiej ma stanowić zestawienie wniosków wypracowanych przez studenta z literaturą przedmiotu. Ważne jest, by stwierdzić zgodności i punkty niezgodności z bieżącymi publikacjami, a następnie znaleźć przyczyny takiego stanu rzeczy, ujmując w zakończeniu pracy dyplomowej różnice w zakresie:

• populacji,
• wielkości próby,
• specyfiki zastosowanego narzędzia i techniki badawczej.

Dyskusja wyników ma ostatecznie zwrócić uwagę na praktyczne wykorzystanie osiągniętych rezultatów badania.

Weryfikacja hipotez badawczych ma bazować na przejrzystej procedurze analiz. Jeśli przyjęta hipoteza okazuje się nieprawdziwa, badanie nadal ma wartość poznawczą. Wynik sprzeczny z założeniami studenta należy zatem jasno i bez obaw stwierdzić w zakończeniu pracy magisterskiej.

Ograniczenia, etyka i wartość badania

Właściwie napisana część empiryczna ma ujmować ograniczenia badania. Te z kolei mogą wynikać z:

• liczebności,
• pragmatyki doboru próby,
• natury danych o charakterze samoopisowym,
• rozciągłości czasowej prowadzonego badania,
• uogólnienia wyników.

Uwzględnienie tych wszystkich czynników stanowi zarazem odpowiedź na pytanie, co w oparciu o badanie w pracy dyplomowej można, a czego nie sposób z kolei stwierdzić.

Ważna okazuje się nadto przejrzystość procedury badawczej. Student powinien opisać ją w sposób bardzo dokładny i sprawozdawczy, bo to pozwala oszacować poprawność metodyczną badania.

Jeżeli badanie przeprowadzone w pracy magisterskiej dotyczy grupy społecznej, niezbędne jest to, by student respektował normy w zakresie anonimizacji danych. Aspekty tego typu muszą być brane pod uwagę na etapie projektowania procedury badawczej, co niekiedy wymaga pomocy w zakresie konspektu, doboru próby, kodowania danych.

Wnioski z badań

Wnioski w pracy magisterskiej mają być naturalnym przedłużeniem procedowanych analiz, mają też stanowić odpowiedź na sformułowany przez studenta we wstępie problem badawczy i pomniejsze pytania badawcze. Błędem będzie zatem ujmowanie informacji czy konkluzji, które nie mają zakotwiczenia w zebranym materiale empirycznym.

Elementarna zasada w pisaniu pracy magisterskiej to zgodność skali wyprowadzanych wnioskówz zakresem empirycznych analiz. Wyniki pochodzące od danej próby, wypracowane z zastosowaniem konkretnej metody badawczej i – co ważne – w specyficznym niekiedy kontekście społecznym lub gospodarczym, nie mogą być przedstawiane jako ogólna i bezwzględnie prawidłowa prawidłowość.

Część badawcza pracy magisterskiej – najważniejsze zasady

Właściwie napisana część badawcza pracy magisterskiej nie może być zapoczątkowana ankietą czy tabelarycznym przedstawieniem  uzyskanych rezultatów. W punkcie wyjścia należy opracować problem badawczy, bo to on wyznacza:

• cel badań,
• pytania i hipotezy badawcze,
• operacjonalizację teorii,
• dobór próby,
• metodę,
• pragmatykę pomiaru empirycznych danych.

Wartość pracy magisterskiej wynika ze koherencjimetodologicznej, miarodajności pomiaru, prawidłowej analizy i rozsądnego, umiarkowanego wnioskowania. Student dowodzi w pracy dyplomowej, że umie zebrać dane empiryczne, ale musi też – w perspektywie obrony – racjonalizować podejmowane decyzje badawcze. Nadto musi on wykazać posiadaną świadomość co do ograniczeń badania. Na etapie dyskusji wyników musi on wreszcie zestawiać rezultaty prowadzonego badania z aktualnym stanem wiedzy w danej dyscyplinie akademickiej.

Część badawcza pracy magisterskiej to najważniejszy ustęp całego tekstu, bo to na jej podstawie promotor i recenzent będą oceniać zdolności metodologiczne studenta – od planowania badań po formułowanie wniosków i rekomendacji.