Pisanie pracy magisterskiej – przypisy i bibliografia krok po kroku

Pisanie pracy magisterskiej oznacza konieczność przeprowadzenia przez studenta pogłębionych badań, a także przedstawienia:

• argumentów,
• wniosków,
• rekomendacji,
• źródeł.

Ostatnia kwestia jest szczególnie istotna. Przypisy w pracy magisterskiej i należycie sporządzona bibliografia także są ważnymi komponentami warsztatu naukowego, którym należy się wykazać w trakcie obrony pracy. Dzięki tym elementom recenzent i promotor mogą zorientować się, które publikacje naukowe stanowiły podstawę analiz, mogą też dzięki temu rozpoznać cytowany ustęp tekstu źródłowego i zweryfikować treści zawarte we wstępie pracy dyplomowej, czyli swoistym stanie badań.

Właściwie przeprowadzone cytowanie jest istotne w świetle takiego kryterium jak rzetelność badawcza studenta. Jeśli więc student sięga do czyichś teorii, rezultatów innych badań,  znanych w literaturze teoretycznej klasyfikacji czy hipotez badawczych, powinien bezwzględnie zasygnalizować ich źródło. Ta zasada obowiązuje w kwestii:

• cytatów,
• parafraz.

Nie ma jednego ogólnie obowiązującego wzorca przypisów, który musiałaby spełniać każda praca magisterska. Wiele zależy od takich kwestii jak:

• kierunek studiów,
• rodzaj uczelni,
• wymogi stawiane przez promotora.

Stosownie do tych wszystkich czynników można zastosować przypisy w stylu oksfordzkim, harwardzkim, przypisy APA, przypisy Vancouver i Chicago. Trzeba pamiętać, że bibliografia pojawia się zaraz po zakończeniu pracy dyplomowej, zatem decyduje ona o ostatecznym wrażeniu promotora i recenzenta.

Z tego względu przed formatowaniem pracy licencjackiej czy magisterskiej student powinien zapoznać się z wytycznymi obowiązującymi w danej uczelni – dokument ten nazywa się zwykle: zasady dyplomowania.

Przypisy w pracy magisterskiej – czym są i do czego służą?

Przypisy w pracy magisterskiej to odsyłacze do źródła bibliograficznego, a więc publikacji, z jakiej student zaczerpnął konkretne dane. Stosownie do przyjętego stylu cytowania przypis może sytuować się:

• na dole strony,
• na końcu wywodu,
• w środku naukawego tekstu.

W tradycyjnie obowiązującym stylu obowiązującym w wielu uczelniach stosuje się zwykle przypis umieszczony na dole strony. W tekście pracy dyplomowej student wstawia numer, a korespondujący z nim opis bibliograficzny sytuuje się zupełnie pod tekstem na danej stronie.

Student powinien stosować przypis, jeśli wiernie cytuje wypowiedź innego autora, niemniej przypis obowiązuje także wtedy, gdy autor pracy magisterskiej parafrazuje czyjeś teorie lub badania. Każde odwołanie się do publikacji innego autorstwa wymaga odwołania do źródła bibliograficznego

Na szczególną uwagę zasługuje w tym wypadku zagadnienie parafrazowania dzieła naukowego. Parafraza nie jest nigdy informacją pochodząca od samego studenta wyłącznie dlatego, że autor pracy magisterskiej zapisał ją własnym językiem. Jeśli dana informacja czy koncepcja jest zaczerpnięta z publikacji kogoś innego, źródło bibliograficzne musi być jasno wskazane – pomoc w pisaniu pracy magisterskiej ma tym samym uchronić studenta przed zarzutem nieintencjonalnego plagiatu.

Jak zrobić przypis w pracy magisterskiej?

Punktem wyjścia jest uzyskanie wiedzy na temat obowiązującego stylu cytowania. Student nie powinien pisać pracy magisterskiej, powielając model przypisów zaobserwowanych w przypadkowym źródle lub internecie. O sposobie cytowania w pracy decydują normy bibliograficzne obowiązujące na danej uczelni lub wyznaczone przez promotora.

Obowiązujący styl cytowania w pracy dyplomowej musi być wdrażany z całą konsekwencją w całym tekście naukowym. Obowiązujący styl oznacza:

• porządek podawania informacji,
• sposób wzmiankowania nazwisk,
• zapis tytułów,
• podawanie numeracji stron,
• interpunkcję,
• stosowanie kursywy lub cudzysłowu,
• opis źródeł cyfrowych.

Modelowy przypis dolny w tradycyjnym stylu przedstawia się następująco:

A. Kowalski, Techniki badań socjologicznych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe 2019, s. 19.

Z kolei inny wariant cytowania, tak zwany model autor–data przedstawia się w taki sposób:

(Kowalski, 2019, s. 19).

Oba style cytowania w pracy magisterskiej są właściwe, ale nie mogą być używane zamiennie.

Styl oksfordzki – przypisy dolne w pracy magisterskiej

Styl oksfordzki w pracy magisterskiej jest określany jako tradycyjny styl cytowania. To zarazem bardzo typowy model sygnalizowania źródeł bibliograficznych w tekście naukowym. Jego zasadniczym elementem są tak zwane przypisy dolne. W pracy magisterskiej umieszcza się w tekście – w formie indeksu górnego – numer odsyłacza, by z kolei na dole strony sporządzić opis źródła.

Poniżej przedstawiamy wzorzec:

Analiza stanu badań zwraca uwagę na dużą wagę omawianego zjawiska.¹

Na dole tekstu:

¹ A. Kowalski, Techniki badań socjologicznych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe 2019, s. 19.

W następnym z kolei przypisie, jeśli autor pracy magisterskiej nawiązuje ponownie do tego źródła bibliograficznego, obowiązuje zapis:

² Tamże, s. 52.

Jeśli z kolei między odwołaniami do tej samej publikacji student sygnalizuje inne źródło, należy sporządzić skrócony opis:

³ A. Kowalski, dz. cyt., s. 52.

Pomoc w pisaniu pracy magisterskiej często jest jednak niezbędna z uwagi na wiele niuansów, jakie wiążą się z cytowanie i bibliografią. Jeżeli student w swojej pracy magisterskiej zawiera kilka cytowanych wielokrotnie książek lub artykułów, samo „dz. cyt.” nie rozwiązuje problemu. Niezbędny jest w takiej sytuacji skrócony tytuł, dzięki któremu możliwe będzie rozpoznanie publikacji.

Z tego wynika, że w razie bezpośredniego odwoływania się do danego źródła używa się formuły „Tamże”, z kolei w sytuacji, gdy to samo źródło jest sygnalizowane później, za kilka kolejnych stron, zasadne jest użycie zapisu: „dz. cyt.”. Jeżeli w kolejności student przytacza kilka wielokrotnie wykorzystywanych publikacji, należy zapisać kilka słów pochodzących z tytułu, aby przytaczane książki lub artykuły nie myliły się promotorowi lub recenzentowi.

Styl oksfordzki okazuje się dogodnym rozwiązaniem w pracy magisterskiej, w której przypisy stanowią zarazem swoisty komentarz do źródła. Dzięki temu można zawrzeć w przypisie dodatkowe spostrzeżenia czy refleksje studenta bez zaburzania zasadniczego toku rozumowania w tekście ciągłym.

Styl harwardzki w pracy magisterskiej – system autor–data

Styl harwardzki znacząco różni się od tradycyjnych przypisów dolnych. W tym wypadku dana publikacja jest zasygnalizowana wprost w tekście pracy magisterskiej – za pomocą takich danych jak:

• nazwisko autora,
• rok wydania,
• numer strony.

Ten styl cytowania w pracy magisterskiej przedstawia się następująco:

Ekspansja nowych technologii oddziałuje na pragmatykę prowadzonych obecnie analiz (Kowalski, 2019, s. 19).

Rozwinięty opis bibliograficzny takiego źródła pojawi się z kolei dopiero bibliografii:

Kowalski, A. (2019). Techniki badań socjologicznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe.

W razie odwoływania się w pracy magisterskiej do kilku książek lub artykułów tego samego badacza, i wydanych w tym samym roku, konieczne okazuje się oznaczenie literowe:

(Kowalski, 2024a, s. 15),

a następnie:

(Kowalski, 2024b, s. 37).

Sporządzenie bibliografii do pracy magisterskiej wymaga niekiedy profesjonalnego wsparcia w sytuacji, gdy literatura wykorzystana przez studenta jest szczególnie obfita. Jeśli wielu badaczy   ujętych w pracy magisterskiej nosi identyczne nazwisko, pomocnym rozwiązaniem jest zapisanie inicjału imienia. W razie odwoływania się do książek i artykułów dwóch lub trzech autorów można zastosować formułę „i in.”, by nie przytaczać wszystkich autorów.

System harwardzki jest dobrym rozwiązaniem w przypadku pracy magisterskiej, w której student regularnie nawiązuje do rozległej literatury naukowej. Promotor i recenzent w takim wypadku będą oczekiwać informacji, od kogo pochodzi dana koncepcja, kiedy opublikowano dany tekst źródłowy.

Styl APA – jak cytować źródła w pracy magisterskiej?

Styl APA to bardzo spopularyzowany wzorzec cytowania źródeł bibliograficznych w pracach magisterskich, zwłaszcza z takich dziedzin studiów jak socjologia, psychologia, pedagogika.

U podstaw stylu APA tkwi model autor–data. W tekście pracy magisterskiej student wzmiankuje nazwisko autora książki lub naukowego artykułu i wskazuje rok wydania:

(Kowalski, 2019)

Jeśli natomiast student nawiązuje do konkretnego ustępu tekstu, zapis bibliograficzny powinien wyglądać następująco

(Kowalski, 2019, s. 19).

W razie dosłownego przytaczania źródła, a nie parafrazy, numer strony jest szczególnie istotny, bo daje podstawę dotarcia do właściwej części konkretnej naukowej publikacji.

Regułę tę ilustruje zapis:

„Fragment przywoływanej publikacji” (Kowalski, 2019, s. 19).

W bibliografii zupełny i treściwy opis książki lub artykułu naukowego przedstawia się w taki sposób:

Kowalski, A. (2019). Techniki badań socjologicznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe.

W odniesieniu do artykułu:

Kowalski, A. (2019). Znaczenie technik eksperymentalnych w naukach socjologicznych. Nauka współczesna, 2, 45–61.

W razie zastosowania w pracy magisterskiej stylu APA, niezbędne jest zweryfikowanie, którą wersję tego wzorca zaleca promotor. Student powinien nadto uważać, by stylu APA nie łączyć z przypisami dolnymi, co jest częstym błędem w toku pisania pracy dyplomowej.

Styl Vancouver – numerowane odwołania i piśmiennictwo

Styl Vancouver to numery zamiast nazwisk i czasu wydania. Książki i artykuły naukowe przywoływane w pracy magisterskiej są numerowane według porządku, jakie wyznacza ich występowanie w tekście.

Poniżej zamieszczamy przykład:

Wyniki wzmiankowanych analiz rzucają światło na silną korelację między tymi czynnikami [1].

Kolejna przywoływana publikacja będzie oznaczona numerem 2:

Podobne wyniki referowane są w innych studiach i publikacjach [2].

Jeżeli z kolei student po raz kolejny nawiązuje do pierwszej publikacji, ponownie operuje numerem 1:

Korelację potwierdzają także późniejsze analizy i studia [1].

Z tego wynika, że numer odpowiadający przywoływanej publikacji nie zmienia się w trakcie pisania pracy magisterskiej.

Vancouver jest popularnym stylem cytowania w publikacjach z zakresu nauk medycznych i pielęgniarstwa.

Poniżej zamieszczamy przykład zapisu, jaki na koniec musi pojawić się w bibliografii do pracy magisterskiej:

1. Kowalski A. Techniki badań socjologicznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe; 2019.

Inaczej wzmiankuje się z kolei artykuł naukowy:

• Kowalski A. Znaczenie technik eksperymentalnych w naukach socjologicznych. Stud. Geopol.. 2019;2:12–19.

W razie znacznej ilości źródeł bibliograficznych styl Vancouver okazuje się bardzo dogodny, ponieważ pozwala wprowadzić ład w bibliografii, w której książki i artykuły są przejrzyście ponumerowane.

Styl Chicago – przypisy i bibliografia

Styl tego typu stanowi bardziej zaawansowany model sygnalizowania źródeł w pracy magisterskiej, szczególnie w szeroko pojętej humanistyce, w studiach z historii, a także na gruncie socjologii.

Chicago występuje w wariancie Notes and Bibliography, która bazuje na przypisach i bibliografii, a także w bardziej innowacyjnej odmianie Author-Date.

W pierwszym przypadku przypis, od którego rozpoczyna się naukowy wywód studenta, przedstawia się w taki sposób:

¹ Andrzej Kowalski, Techniki badań socjologicznych (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe, 2019), 19.

Kolejne przypisy przyjmują już skróconą postać:

² Kowalski, Techniki badań socjologicznych, 52.

Jeśli student zdecyduje się na styl Chicago w pracy magisterskiej, może potrzebować pomocy w konsekwentnym stosowaniu całego opisu bibliograficznego źródła i następnymi, skondensowanymi odwołaniami do książek i artykułów naukowych.

Jak dzielić źródła w bibliografii pracy magisterskiej?

Należy mieć na względzie jednak to, że opanowanie danego stylu cytowania w pracy magisterskiej nie stanowi końca wysiłków. By spokojnie przystąpić do obrony, należy uporządkować spis źródeł, czyli bibliografię.

W biobibliografii do pracy dyplomowej obowiązuje podział na:

• wydawnictwa zwarte,
• wydawnictwa ciągłe.

Niemniej można stosować inną jeszcze klasyfikację, uwzględniając książki naukowe, rozdziały w pracach pod redakcją, artykuły publikowane w czasopismach, a także netografię, filmografię i materiały własne.

Wydawnictwa zwarte

Wydawnictwa zwarte w bibliografii oznaczają:

• książki,
• monografie.

Ta część bibliografii ujmuje książki pojedynczego autorstwa, ale i publikacje wielu autorów – są to prace zbiorowe pod redakcją naukową.

Zapis bibliograficzny w pracy magisterskiej wyglądałby następująco:

Kowalski A., Techniki badań socjologicznych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe 2019.

Tworząc bibliografię, student powinien zwrócić uwagę na rozdziały zamieszczone w tak zwanych pracach zbiorowych. Jeśli wzmiankowany jest pojedynczy rozdział, jego opis bibliograficzny nie może przedstawiać się tak samo, jak opis książki. Należy w takim wypadku ująć autora rozdziału, podać tytuł publikacji, wzmiankować tytuł całej książki, a także redaktora, miejsce i rok wydania i przedział stron, z jakich wywiedziono informacje potrzebne w pracy magisterskiej.

Przykład:

Nowak T., Metody probabilistyczne w studiach empirycznych, w: Techniki badań socjologicznych, red. A. Kowalski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe 2019, s. 28–34.

Wydawnictwa zwarte to także publikacje wielotomowe. Taka sytuacja bezwzględnie wymaga zasygnalizowania w bibliografii tomu:

A. Kowalski, Techniki badań socjologicznych, t. 2, Warszawa 2019, s. 19.

Taki zapis jest czytelny i pozwala szybko dotrzeć do źródła bibliograficznego.

Wydawnictwa ciągłe

Wydawnictwa ciągłe w bibliografii do pracy magisterskiej to określenie czasopism i wszelkich cytowanych publikacji, które wydawane są w numerach.

W odniesieniu do artykułu naukowego wykorzystanego w pracy magisterskiej należy wzmiankować autora, tytuł publikacji, nazwę czasopisma, rok publikacji, wykorzystane w badaniach strony.

Przykład:

Kowalski A., Techniki badań socjologicznych, „Studia i Analizy” 2019, nr 2, s. 28-31.

Pisanie pracy magisterskiej na tym końcowym etapie oznacza konieczność rozróżniania czasopisma rozumianego jako wydawnictwo ciągłe i tekstu zamieszczonego w takim periodyku.

Źródła internetowe

Obecnie w pracy magisterskiej coraz śmielej studenci sięgają po cyfrowe źródła bibliograficzne – jest to zasadne z uwagi na fakt, że wiele wartościowych publikacji pojawia się w internecie. Nie można jednak z tego wnioskować, że każde cyfrowe źródło można opisywać w taki sam sposób.

Jeśli student sięga po digitalną wersję artykułu, powinien w sposób drożny z obowiązującym stylem cytowania wzmiankować:

• nazwisko autora,
• tytułu publikacji,
• nazwę czasopisma,
• rok i numer wydania,
• strony.

Należy pamiętać o uwzględnieniu DOI lub ujęciu adresu internetowego – zależnie od obowiązującego stylu cytowania w pracy dyplomowej.

W przypadku materiału dostępnego wyłącznie w internecie należy podać informacje pozwalające zidentyfikować autora lub instytucję, tytuł, rok publikacji, adres URL oraz datę dostępu, jeśli przewidują ją wytyczne.

Warto pamiętać, że nie każda uczelnia wymaga identycznego zapisu daty dostępu. Właśnie dlatego najważniejsze są aktualne wytyczne właściwe dla konkretnej pracy.

Akty prawne i normy

Specyfika kierunku studiów może oznaczać potrzebę sięgnięcia w pracy magisterskiej po inne źródła bibliograficzne, takie jak akty prawne, raporty i wszelkiego rodzaju materiały zdigitalizowane.

W razie cytowania lub parafrazowania aktu prawnego student powinien podać:

• właściwy ustęp,
• datę publikacji,
• tytuł,
• wszelkie niezbędne sygnatury.

Właściwy przypis w pracy magisterskiej przedstawiałby się następująco:

Ustawa z dnia 11 lipca 1997 r. Prawo cywilne (Dz. U. 1997 nr 128 poz. 528).

Jeśli jednak w pracy licencjackiej lub magisterskiej wykorzystywane są normy techniczne, niezbędne jest uwzględnienie w bibliografii i przypisach innych treści – są to:

• oznaczenie,
• numer
• nazwa.

Właściwy opis bibliograficzny przedstawia się w tym wypadku w taki sposób:

PN-EN 12599:2013-04. Wentylacja obiektów – Normy pomiarowe obowiązujące w procedurze odbioru instalacji.

Student musi jednak mieć na uwadze to, by jego sposób opisywania źródeł odpowiadał normom obowiązującym na uczelni, czyli tak zwanym zasadom dyplomowania.

Najczęstsze błędy w przypisach do pracy magisterskiej

W pracy magisterskiej student może popełnić taki błąd jak niekonsekwencja. Sprowadza się ona do łączenia stylów cytowania. Praca dyplomowa nie może zawierać jednocześnie przypisów oksfordzkich, by w dalszej kolejności bazować na odwołaniach bibliograficznych w stylu APA. Pomoc w pisaniu pracy magisterskiej polega na wychwyceniu takich drobnych, ale często dyskwalifikujących błędów.

Kolejny potencjalny błąd to niestosowanie przypisu w sytuacji dokonywania parafrazy źródła bibliograficznego. Użycie przez studenta innych słów nie oznacza, że myśl innego autora może zostać nieoznaczona w pracy magisterskiej.

W trakcie pisania pracy magisterskiej należy uważać na wybiórczo i selektywnie przedstawiane dane bibliograficzne. Niezgodne dane w bibliografii autora, tytułu, roku wydania czy paginacji mogą sprawić, że promotor i recenzent nie będą w stanie rozpoznać źródła.

Student nierzadko potrzebuje pomocy w pisaniu pracy magisterskiej z uwagi na takie niuanse redakcyjne, jak:

• normy interpunkcyjne,
• potrzeba konsekwentnego stosowania wielkich liter,
• zastosowanie kursywy lub cudzysłowia.

Należy mieć na uwadze także to, że wszelkie pozycje ujęte w bibliografii do pracy magisterskiej powinny być zamieszczone także pod wykresem i rysunkiem, jeśli student sporządził te graficzne elementy w oparciu o konkretne źródło.

Jak prawidłowo robić przypisy w pracy magisterskiej?

Należyte opracowanie przypisów i opracowanie bibliografii w pracy magisterskiej mają wpływ na wynik egzaminu kończącego studia. Student musi zorientować się co do obowiązującego w uczelni modelu cytowania.

Niemniej należy także rozpoznać specyfikę danego źródła bibliograficznego. Student powinien zatem rozróżniać:

• wydawnictwa zwarte,
• wydawnictwa o charakterze ciągłym,
• konkretne ustępy w pracach zbiorowych,
• wielotomowe wydania,
• artykuły w recenzowanych periodykach,
• źródła cyfrowe,
• akty prawne.

Trzeba przy tym mieć na uwadze, że sposób redagowania bibliografii zawsze zależy od wymogów obowiązujących na danej uczelni. Ostatecznym kryterium poprawności jest zatem zgodność z zasadami dyplomowania oraz konsekwencja w stosowaniu danego wzorca. Właściwie opracowane przypisy w pracy magisterskiej i możliwie przejrzysta bibliografia dla promotora i recenzenta są zasadniczymi wyznacznikami rzetelności i dojrzałości naukowej.