Jak napisać zakończenie pracy magisterskiej? Pełny przewodnik krok po kroku

Zakończenie pracy magisterskiej stanowi ważny ustęp całego naukowego wywodu. Z tego względu student powinien pamiętać, by ta część pracy nie sprowadzała się do powtórzenia treści zawartych w poprzednich rozdziałach. Pisanie pracy magisterskiej zmierza do spuentowania analiz. Celem jest sformułowanie odpowiedzi na postawione wcześniej pytania badawcze. Nadto w zakończeniu pracy magisterskiej często ma miejsce ostateczna interpretacja uzyskanych rezultatów badania. Student w tej części pracy może też wykazać praktyczną wartość przeprowadzonych analiz. Właściwie sformułowane zakończenie ma dać recenzentowi i promotorowi przekonanie, że cel pracy dyplomowej zrealizowano, a student ma świadomość nie tylko poznawczej wartości swojego dyskursu, ale także ograniczeń badania, jakie przeprowadził.

W poniższym artykule przedstawiamy najważniejsze zasady, których należy przestrzegać w trakcie pisania zakończenia pracy magisterskiej. Radzimy zarazem, w jaki sposób odróżnić typowe zakończenie od innych ustępów, takich jak choćby podsumowanie. Wyjaśniamy też, jakich błędów student powinien się szczególnie wystrzegać.

Zakończenie pracy magisterskiej – co to jest?

Zakończenie to konkluzywna część pracy magisterskiej, w której student ostatecznie odnosi się do sformułowanego problemu badawczego i wyjaśnia, jakie wnioski należy wyprowadzić z badań przeprowadzonych w części badawczej. Zakończenie stanowi zatem klamrę spinającą takie ustępy pracy dyplomowej jak:

• wstęp,
• część badawcza,
• wnioski.

Jeśli zatem we wstępie pracy magisterskiej student sformułował jasno cel pracy, pytania badawcze, hipotezy oraz metody, to w zakończeniu musi rozstrzygnąć to, czy powyższe założenia zostały zrealizowane. Pomoc w pisaniu pracy magisterskiej polega na dokładnym zaplanowaniu naukowego dyskursu.

Właściwie napisane zakończenie pracy magisterskiej nie może zatem sprowadzać się do streszczenia. Zakończenie ma stanowić raczej syntezę treści i ostateczną wykładnię uzyskanych wyników. W trakcie obrony pracy magisterskiej zakończenie staje się punktem wyjścia do rozmowy na temat:

• wniosków z badania,
• praktycznej wartości badań,
• stosunku autora do aktualnego stanu badań.

Jeśli zakończenie jest dobrze napisane, dyskusja staje się krótką formalnością.

Co powinno zawierać zakończenie pracy magisterskiej?

Nie ma jednego wzorca, który odpowiadałby oczekiwaniom każdej uczelni. Pomoc w pisaniu pracy magisterskiej często zatem sprowadza się do tego, by treść zakończenia ukształtować pod kątem oczekiwań promotora, zasad dyplomowania, jakie obowiązują konkretnego studenta. Mimo to można wskazać kilka elementów, które powinny być ujęte w zakończeniu pracy magisterskiej czy licencjackiej.

W zakończeniu pracy magisterskiej warto raz jeszcze wyartykułować:

• cel badań,
• problem badawczy.

Student popełni jednak błąd, jeśli dosłownie przytoczy w tym celu treść wstępu. Cel badań należy tym razem przedstawić w sposób zakotwiczony w kontekście, jaki stanowią uzyskane wyniki analiz. W tym sensie część badawcza i zakończenie pracy magisterskiej okazują się mocno powiązane.

Zakończenie pracy magisterskiej – wyniki badań i wnioski

Rezultaty badania warto zreferować raz jeszcze, ale już w syntetycznej formie. Student powinien przedstawić tylko te wyniki, które stanowią istotnie odpowiedź na sformułowane pytania badawcze. Nie należy raz jeszcze komentować tabel lub wskaźników liczbowych.

W toku pisania pracy magisterskiej student powinien też pamiętać, że odpowiedź na postawione pytania badawcze zmierza do tego, by w zakończeniu rozstrzygnąć też hipotezy. W sytuacji, gdy hipoteza okazuje się słuszna, należy jasno zaznaczyć, jakie wyniki w części badawczej o tym przekonują. Jeżeli jednak hipoteza badawcza w pracy magisterskiej jest obalona, student także powinien odnieść się do danych empirycznych. W każdej pracy naukowej, takiej jak praca magisterska czy praca licencjacka, należy dążyć do faktycznego poznania określonego zjawiska. Nie chodzi o bronienie własnych założeń za wszelką cenę.

W zakończeniu pracy magisterskiej student może oszacować poznawczą i praktyczną wartość wypracowanych wyników badania. Dobrym rozwiązaniem będzie zatem refleksja na temat tego, co praca dyplomowa wnosi w aktualny stan wiedzy. Kierunek studiów i jego specyfika decydować będzie o tym, za pomocą jakiej terminologii omawiane będą dane zjawiska. Ważne jest to, w jaki sposób uporządkować literaturę teoretyczną, przedmiotową i podmiotową.

W zakończeniu pracy magisterskiej student nie powinien obawiać się takiego zagadnienia jak ograniczenia badania. Stwierdzenie takich słabych stron nie jest porażką, lecz przejawem dojrzałości metodologicznej, również ocenianej podczas obrony. Intencjonalne i jasno wyartykułowane rozpoznanie ograniczeń stanowi punkt wyjścia do refleksji, jak dalekosiężne mogą być wnioski.

Zakończenie pracy dyplomowej powinno zawierać także informację o możliwych perspektywach dalszych badań. Warto wskazać zatem kierunek, w jakim naukowy dyskurs studenta mógłby się jeszcze rozwijać, a może to być:

• liczniejsza próba,
• wydłużona obserwacja zjawiska,
• zmiana populacji osób badanych,
• implementacja innej metody.

Zakończenie a podsumowanie pracy magisterskiej

Terminy „zakończenie” i „podsumowanie” bywają używane dowolnie i bezrefleksyjnie, ale niekonieczne są one tożsame. Podsumowanie stanowi możliwie zwięzłe zreferowanie takich założeń jak:

• cel badań,
• metoda badawcza,
• procedura badań,
• rezultaty badania.

Zakończenie z kolei należy pisać tak, by ostatecznie zinterpretować wyniki badania, stwierdzić potencjalne ograniczenia badania i wypracować konstruktywne rekomendacje.

Rozróżnienie niewymienionych treści powinno odbywać się zgodnie z zasadami dyplomowania obowiązującymi na danej uczelni. Jeśli wytyczne oznaczają konieczność odrębnego podsumowania i osobnego napisania zakończenia pracy magisterskiej, pomoc w pisaniu polega przede wszystkim na tym, by nie dopuścić do powielania treści. Podsumowanie ma stanowić spójny obraz analiz procedowanych w części badawczej. Z kolei zakończenie ma wyjaśnić, jakie wnioski płyną z naukowego dyskursu, jaki zbudował student. Jeśli dana uczelnia zakłada wyłącznie jeden ustęp – tylko zakończenie, wszystkie te treści można powiązać w ramach jednego ustępu pracy dyplomowej.

Jak napisać zakończenie pracy magisterskiej krok po kroku?

Dobrym punktem wyjścia będzie pozyskanie materiału empirycznego do analizy. Warto też raz jeszcze przeczytać napisany wstęp pracy magisterskiej, rozdział  o charakterze metodologicznym, uzyskane wyniki i zredagowaną już dyskusję. W zakończeniu należy przypomnieć cel badań, postawione – zwykle w metodologicznym rozdziale pracy – pytania badawcze, a także przyjęte hipotezy. Następnie należy zreferować najważniejsze ustalenia, jakie można wyprowadzić z części badawczej. W dalszej kolejności w odniesieniu do każdego pytania badawczego należy sformułować odpowiedź. Wszystkie te treści warto sobie wpierw zapisać w formie notatki.

W zakończeniu pracy licencjackiej czy magisterskiej ważną treścią będzie hierarchizacja uzyskanych rezultatów. Nie każdy wniosek, który wynika z badania, ma taką samą wartość poznawczą. Hierarchizacja to zatem selekcja treści, tak by w zakończeniu pracy wybrzmiały tylko najistotniejsze wnioski z badania Wartość wyników badania należy kategoryzować, wyróżniając wyniki teoretyczne, praktyczne lub te istotne z metodologicznego punktu widzenia. Następnie student powinien bez obaw napisać o możliwych ograniczenia badania i perspektywach dalszego rozwijania analiz.

Zakończenie pracy magisterskiej powinno jasno komunikować doprowadzenie budowanej przez studenta argumentacji do końca. Ostatecznie należy:

• rozstrzygnąć problem badawczy,
• wyartykułować zasadnicze wnioski,
• określić znaczenie wyników badania.

Dobrą praktyką jest też napisanie rekomendacji. Ważne, by w trakcie pisania zakończenia nie rozpoczynać już żadnych nowych wątków.

Jak długie powinno być zakończenie?

Nie obowiązuje w tej kwestii żadna norma. Rozpiętość zakończenia pracy magisterskiej jest warunkowana proporcją, czyli liczbą stron całej pracy dyplomowej. Wiele zależy też od:

• kierunku studiów,
• metodologii badań,
• wytycznych obowiązujących na danej uczelni.

Zakończenie nie może jednak sprowadzać się do jednego czy dwóch akapitów. Z drugiej strony nie może ono być nazbyt rozbudowane, bo pisząc w ten sposób, student ryzykuje powielanie treści. Pomoc w pisaniu pracy magisterskiej zawsze zakłada poprawność kompozycyjną naukowego projektu.

Kluczową kwestią pozostaje funkcjonalność zakończenia. Każde zdanie ma zmierzać do udzielenia odpowiedzi na pytanie, który rezultat przeprowadzonego badania jest szczególnie istotny dla danej dziedziny studiów lub badanego środowiska. Jeśli dany ustęp zakończenia pracy magisterskiej stanowi tylko parafrazę treści zawartych wcześniej, konieczne jest jego przeformułowanie.

Jakich błędów unikać w zakończeniu?

Elementarną usterką jest mało twórcze powtarzanie treści zaczerpniętych z poprzednich rozdziałów pracy magisterskiej. Zakończenie powinno syntetyzować, a nie przepisywać. Należy jednak pamiętać, że student może popełnić błąd także poprzez wprowadzenie nowych informacji, które nie pojawiły się w toku dotychczasowego wywodu. Gdy w zakończeniu student wzmiankuje jakiś nowy rezultat badania, powołując się na publikacje wcześniej niepoddane analizie, promotor i recenzent mogą dojść do wniosku, że w pracy magisterskiej brakuje konkluzywnego rozwiązania. Właściwie pomyślana pomoc w pisaniu pracy magisterskiej musi skutkować uspójnieniem całego naukowego wywodu.

Błędem jest też nadmierne uogólnienie wniosków. Lakoniczne stwierdzenie studenta, że badanie posłużyło udowodnieniu tezy, byłoby stanowczo zbyt treściwe. Warto zatem w zakończeniu pracy magisterskiej zwrócić uwagę na najważniejszą zaobserwowaną korelację, wiodący mechanizm lub efekt omawianego zjawiska będącego tematem pracy.

Usterką natury stylistyczno-językowej jest z kolei stosowanie formuł w rodzaju: „na zakończenie”, „podsumowując” czy „reasumując” – zwłaszcza, jeśli te wyrażenia są nadużywane przez studenta. Sam porządek treści ma prowadzić do wniosku, że cały naukowy projekt zostaje właśnie domknięty.

Stwierdzenie ograniczeń badania w zakończeniu pracy magisterskiej nie jest wcale błędem. Merytorycznie pogłębione zakończenie nie ma na celu udowodnienia wbrew wszystkiemu, że wszystkie założenia udało się zrealizować. Stwierdzone przez studenta ograniczenie powinno zostać precyzyjnie wskazane, nadto należy je ująć w ostatecznej interpretacji uzyskanych rezultatów badania.

Język zakończenia pracy magisterskiej

Wypowiedź studenta piszącego pracę magisterską musi spełniać wymogi:

• naukowości,
• komunikatywność,
• ekonomiczności mówienia.

Student powinien stronić od potocznych sformułowań, zarazem jednak należy pamiętać, że zbytnia scjentyzacja wypowiedzi również nie jest dobrze odbierana. Ważne jest, by unikać emocjonalnie zabarwionych sformułowań i sądów. Zaburzają one tok argumentowania, które powinno dominować w pracy magisterskiej. Pomoc w pisaniu często oznacza właśnie korektę stylistyczno-językową.

Student piszący zakończenie pracy magisterskiej powinien też mieć na uwadze modalność wypowiedzi. Jeżeli przeprowadzona analiza daje podstawy jedynie do tego, by stwierdzić zależność pewnych stanów rzeczy, udowadnianie za wszelką cenę związków  przyczynowych będzie nienaukowym postępowaniem, błędem metodologicznym. Gdy próba uwzględniona w badaniu okaże się niedostatecznie liczna, należy unikać generalizowania wniosków, czyli projektowania ich na szeroką populację. Dyscyplina w formułowaniu myśli właśnie w zakończeniu pracy magisterskiej okazuje się bardzo ważna.

Retoryczna struktura takiej części pracy magisterskiej jak zakończenie to nie tylko kwestia stylu. Student jako autor naukowej narracji ma zadbać o to, by promotor i recenzent przypomnieli sobie cel badań i najważniejsze rezultaty prowadzonych analiz. Zakończenie ma zatem przekonać, że student, pisząc pracę magisterską, istotnie zbudował argumentacyjny dyskurs.

Jak sprawdzić, czy zakończenie jest dobre?

Przed złożeniem pracy dyplomowej w ręce promotora warto zapoznać się ze wstępem, a dopiero potem przeanalizować napisane zakończenie. Jeśli oba te ustępy pracy ściśle korespondują i tworzą wyrazistą klamrę kompozycyjną, to cel badań będzie rozstrzygnięty właśnie w zakończeniu pracy. 

Pomoc w pisaniu pracy magisterskiej oznacza nadto weryfikację, czy w ostatnim ustępie, którym jest zakończenie, nie występują treści, które zostały już wyartykułowane przez studenta. W toku redakcji należy wyeliminować takie powtórzenia, konkretyzować zapisy będące uogólnieniem. Student powinien zadbać o to, by zasadnicze konkluzje były zwięźle przypomniane bez konieczności ponownego zapoznawania się z całym wywodem.

Zakończenie pracy magisterskiej – najważniejsze zasady

Należycie zredagowane zakończenie nie musi być efektowne i odkrywcze – przeciwnie: powinno być treściwą konkluzją. Wartość tej części pracy licencjackiej czy magisterskiej jest wynikiem przejrzystej struktury całego wywodu. Celem zakończenie jest ponowne zasygnalizowanie takich treści jak:

• problem badawczy, rezultaty badan,
• wyniki,
• pytania badawcze i sformułowane hipotezy,
• wnioski.

Warto poświęcić też uwagę dalszym kierunkom analiz.

Kluczowa zasada to kompromis lapidarności i treściwości. Zakończenie powinno być kompozycyjnie krótsze w stosunku do wcześniejszych ustępów pracy magisterskiej, ale powinno z drugiej strony zawierać dość treści, by promotor i recenzent wiedzieli, jakie wnioski można wyprowadzić z badania przeprowadzonego przez studenta. Nie może to być enumeratywne przedstawienie wniosków, należy nadto wystrzegać się rozwijania w zakończeniu argumentacji.

W taki sposób zredagowane zakończenie pracy magisterskiej nie jest tylko ozdobą naukowego wywodu, lecz racjonalnym doprowadzeniem dyskursu do końca – ustępem tekstu, w którym znarratywizowane, czasem swobodnie pisane argumenty zostają ostatecznie uporządkowane w jeden nadrzędny wniosek.