Metodologia badań w pracy magisterskiej
– cel, problem, hipotezy, pytania, zmienne i metody

Część metodologiczna pracy magisterskiej bywa rozumiana przez studenta jako opisanie ankiety wraz z wynikami zawartymi w kolejnym rozdziale, określanym jako część badawcza. Tymczasem metodologia to logiczny komponent złożonego, naukowego dyskursu. Na metodologię składają się:

• • przedmiot i cel badań,

• • problem badawczy,

• • pytania badawcze lub, ewentualnie, hipotezy badawcze,

• • operacjonalizacja przyjętych zmiennych,

• • dobór próby,

• • metoda badawcza,

• • techniki i narzędzia badawcze.

Wszystkie te elementy decydują o pragmatyce analizowania zebranych informacji, zatem w prawidłowo zrealizowanym przez studenta badaniu każda treść wynika z powyższych założeń. Zasady dyplomowania obowiązujące na danej uczelni przedstawiają ten ciąg założeń jako podstawę wszelkich czynności podejmowanych w toku pisania pracy magisterskiej.

Cel i przedmiot badań

Przedmiot badań w pracy magisterskiej sprowadza się do kwestii: co ma być poznane? Z reguły jest to:

• • zjawisko naturalne lub społeczne,

• • proces,

• • grupa społeczna,

• • przejawiane postawy,

• • instytucja i jej funkcjonowanie,

• • dokumenty i stan prawny,

• • przeżycia jednostki.

Innymi słowy, obiekt naukowych dociekań w pracy magisterskiej nie może być utożsamiany z tematem, ale nie oznacza on też metody jako takiej. Jeśli student pisze pracę na przykładowy temat: „Motywacja osób zatrudnionych w sektorze X”, decyduje się na rozległy obszar eksploracji, czyli szeroko zakrojoną tematykę. Z kolei przedmiotem badań będzie stopień i czynniki warunkujące motywację pracownika.

Cel badań w pracy magisterskiej

Z kolei cel badań w pracy magisterskiej rozstrzyga o tym, co student chce skonstatować w toku analiz, zatem student może rozróżniać:

• • główny cel badawczy,

• • cele szczegółowe.

Zasadniczy cel musi być logicznie skorelowany z problemem badawczym, a cele szczegółowe w pracy magisterskiej mają go podzielić na pomniejsze zagadnienia. Muszą być one zoperacjonalizowane, czyli sprowadzać się do takich działań jak:

• • opis,

• • porównanie,

• • rozpoznanie korelacji,

• • wskazanie determinacji,

• • oszacowanie rozwiązania.

Student często rozumie samo badanie ankietowe jako cel badawczy sam w sobie, tymczasem zebranie danych to po prostu czynność badawcza. Nierzadko wymaga ona pomocy w zakresie dotarcia do odpowiedniej grupy i opracowania kwestionariusza, ale sama w sobie nie ma wartości z punktu widzenia obrony i oceny pracy magisterskiej. Cel badawczy w założeniu zwraca uwagę na oczekiwany wynik całych badań.

Problem badawczy

Problem badawczy w pracy magisterskiej to ściśle ustalona niewiadoma, a jej rozwiązanie wymaga od studenta pozyskania danych empirycznych, które należy poddać analizie, niekiedy statystycznej. Tak rozumiany problem nie jest jednak tematem pracy dyplomowej, ponieważ temat zwraca uwagę na to, czego ogólnie dotyczy praca. Na tym etapie pisania pracy magisterskiej chodzi więc o to, co w konkretnym obszarze tematycznym student chce opisać, nazwać lub zbadać. To z kolei odnosi się do natury konkretnego zjawiska lub procesu i dotyczy on także innych aspektów badanej rzeczywistości, takich jak:

• • determinacje,

• • korelacje,

• • różnice grup objętych badaniem.

Metodologia w pracy magisterskiej to zatem złożone zagadnienie. Główny problem badawczy należy tak sformułować, by dla studenta było osiągalne zrealizowanie założeń badania w oparciu o dostępny materiał faktograficzny. To z kolei wymaga złożonej pracy koncepcyjnej i nierzadko pomocy w pisaniu. Szczegółowe problemy badawcze mają doprecyzować treść problemu głównego, niemniej nie należy ich mnożyć do przesady. Badania o charakterze ilościowym implikują zwykle problem badawczy, który tyczy się:

• • korelacji zachodzących między zmiennymi,

• • różnic i stopnia nasilenia danej cechy.

Tymczasem badania jakościowe w pracy magisterskiej odnoszą się do specyfiki percypowania danej rzeczywistości przez respondentów, zatem student ma za zadanie doprecyzować sens pewnych pojęć i odtworzyć tok rozumowania respondentów.

Pytania badawcze

W pracy magisterskiej przyjęte przez studenta pytanie badawcze odnosi się do kwestii wymagającej rozstrzygnięcia. Tak zwane główne pytanie badawcze zawiera w swojej treści podstawowy problem. Niemniej student może też sformułować szczegółowe pytania badawcze, które to zasadnicze pytanie dzielą i precyzują. W części metodologicznej pracy magisterskiej wyróżniamy następujące pytania badawcze:

• • opisowe (jakie coś jest ?),

• • porównawcze (jaka jest różnica między X a Y?),

• • korelacyjne (czy zachodzi mierzalna zależność X i Y?),

• • wyjaśniające (co wpływa na stan Y?),

• • predykcyjne (czy ze stanu X wynika stan Y?),

• • przyczynowe (czy zmiana w stanie X pociąga za sobą zmianę stanu Y?),

• • jakościowe (jak postrzegany i przeżywany jest stan X?).

Trzeba zarazem wiedzieć, że w pracy magisterskiej można zastosować tak zwane pytanie rozstrzygnięcia, na które trzeba odpowiedzieć: tak lub nie. Można też sformułować pytania dopełnienia, które implikuje nazwanie:

• • cech,

• • korelacji,

• • czynników sprawczych.

Właściwe pytanie badawcze określa to, co ma być zbadane, ale też sugeruje jasną odpowiedź, co ma wpływ na przejrzystość naukowego dyskursu. Zamiast pytania: „Czy dane osoby odczuwają satysfakcję z pracy?”, student powinien raczej zapytać: „Jaki jest stopień ukontentowania pracowników?”. Druga forma pytania badawczego implikuje mierzenie danych i ich wykładnię. Opracowując metodologię w pracy magisterskiej, student powinien zadbać o wzajemną zależność i spójność tych elementów.

Hipotezy badawcze

W pracy magisterskiej hipoteza badawcza ma formę twierdzącą, a jej sformułowanie ma wynikać z problemu badawczego. Student nierzadko poszukuje pomocy w pisaniu z uwagi na fakt, że hipotezę należy rozstrzygnąć w sposób empiryczny. Hipoteza musi tym samym spełnić warunki:

• • przejrzystości,

• • logiki,

• • testowalności.

Hipoteza musi być też falsyfikowalna, zatem musi dopuszczać wynik badania, który potencjalnie pozwalałby odrzucić hipotezę. Tylko w takim wypadku badanie przeprowadzone przez studenta w pracy magisterskiej będzie obiektywne, zatem hipoteza badawcza nie może być projekcją gotowego, z góry założonego wyniku.

Hipoteza badawcza w pracy magisterskiej – jak ją sformułować?

Sformułowana hipoteza główna dotyczy zwykle pewnej zależności, natomiast hipotezy szczegółowe przyjęte w pracy dyplomowej implikują założenia co do poszczególnych komponentów tej zasadniczej hipotezy. W toku badań o charakterze ilościowym student może sformułować nadto inne hipotezy:

• • kierunkową,

• • niekierunkową.

O ile pierwsza zwraca uwagę na kierunek korelacji lub rozbieżności między zjawiskami, o tyle druga sugeruje, że dany związek po prostu zachodzi. W trakcie statystycznej obróbki danych student może sformułować nadto hipotezę zerową, która sugeruje brak wszelkiej korelacji między badanymi zjawiskami. Z uwagi na liczbę zmiennych ujętych w pracy magisterskiej wyróżnia się także hipotezy:

• • prostą,

• • złożoną.

Hipoteza powinna być osadzona w części teoretycznej pracy magisterskiej, zwłaszcza w tak zwanym stanie badań. Student nie może zatem wysnuć swobodnego przypuszczenia, a trzeba wiedzieć, że nie w każdej pracy magisterskiej występuje konieczność formułowania hipotez badawczych. W badaniach natury eksploracyjnej i w analizie jakościowej lepszym rozwiązaniem okażą się tak zwane otwarte pytania badawcze.

Zmienne i ich rodzaje

W toku pisania pracy magisterskiej należy przyjąć też zmienne. W praktyce są to własności przedmiotów, ludzi lub konkretnego procesu, które mają przynajmniej dwie potencjalne wartości. W przeprowadzonych badaniach o charakterze ilościowym zmienna służy temu, by teoretyczne koncepty uczynić zdatnymi do analizy.

Zmienna niezależna w pracy magisterskiej to determinanta, której powiązanie z inną zmienną podlega analizie i właśnie tak rozumianą zmienną student intencjonalnie modyfikuje w przeprowadzanym eksperymencie. Natomiast przyjęta zmienna zależna to z kolei stan rzeczy lub cecha, którą należy wyeksplikować w części badawczej. Wreszcie zastosowana w pracy magisterskiej zmienna pośrednicząca, określana także jako mediująca, zwraca uwagę na mechanizm, który pociąga za sobą związek stanu X i stanu Y. Nie bez znaczenia jest zmienna, która modeluje siłę i kierunek istniejącej korelacji dla stanów X i Y. Na tej zasadzie czas pracy może sprawić, że zależność sprawstwa i satysfakcji okaże się mocniejsza w jednej tylko grupie.

Student powinien wziąć pod uwagę zmienną kontrolną, by zniwelować oddziaływanie innych możliwych wyjaśnień danego stanu rzeczy. W pracy magisterskiej pewne znaczenie ma też zmienna zakłócająca, która będzie zaburzać analizowaną zależność, jeśli nie będzie zidentyfikowana.

Rodzaj wartości stanowi z kolei podstawę rozróżnienia zmiennych:

• • jakościowych,

• • ilościowych.

Pierwszy typ pozwala typologizować przedmioty według mierzalnych i przejrzystych kryteriów, takich jak miejsce zamieszkania czy staż pracy. Z kolei zmienne ilościowe dotyczą wielkości, ilości, stopnia danej cechy. Zmienne tego typu są dyskretne, jeśli można przypisać im mierzalne wartości, albo ciągłe, jeśli mają wartości w ustalonym przedziale liczbowym.

Operacjonalizacja zmiennych

W toku pisania pracy magisterskiej samo zidentyfikowanie danej zmiennej nie stanowi jednak zwieńczenia badań, ponieważ student musi ustalić, jak ją rozpoznać i oszacować. Operacjonalizacja to zatem zastosowanie danego teoretycznego konceptu w taki sposób, by odpowiadały mu obiektywne wskaźniki. Jeśli przedmiotem badań będzie zaangażowanie pracownika, należy zdefiniować stan zaangażowania, ustalając zarazem jego:

• • aspekty,

• • pragmatykę pomiaru.

W tym drugim przypadku chodzi o przyjęcie skali, ocenę ilości i częstotliwości powiązanych zjawisk, toteż student opracuje pytania badawcze w pracy magisterskiej, ustali skalę i porządek przeprowadzonych obserwacji. Wskaźniki przyjęte w pracy i operacjonalizacja zmiennych to swoiste przejście od części teoretycznej do badań stanowiących ostatni rozdział tekstu.

Metody badawcze – najważniejsze rodzaje

Zastosowana w pracy magisterskiej metoda badawcza to logiczny ciąg działań zmierzających do rozstrzygnięcia problemu badawczego. Technika badawcza będzie zatem mocno sprecyzowanym, pragmatycznie ujętym sposobem gromadzenia danych. Wybrane przez studenta narzędzie badawcze to z kolei narzędzie pomiaru lub nośnik pozyskanych danych. Z tego względu sama ankieta nie może być rozumiana w części metodologicznej jako zupełna i skończona metoda badawcza: kwestionariusz to narzędzie, a metodą sensu stricto będzie badanie określane jako sondaż diagnostyczny. Ankieta to określenie mocno uproszczone.

Badanie metodą sondażu diagnostycznego zmierza do tego, by w możliwie obiektywny sposób przedstawić:

• • opinie,

• • postawy społeczne,

• • warunkowane zachowania.

W tym przypadku techniką badawczą będzie ankieta lub wywiad standaryzowany. W trakcie pisania pracy magisterskiej student posłuży się zatem takim narzędziem badawczym jak kwestionariusz. Sondaż służy zebraniu znacznego materiału faktograficznego w dużej populacji, ale rezultaty badań  zależą od respondenta – jego szczerości, pamięci itd.

Metoda nazywana eksperymentem rzuca światło na rezultat konkretnego czynnika. W toku pisania pracy magisterskiej student może modyfikować zmienną niezależną, by sprawdzić, co dzieje się ze zmienną zależną. W takim wypadku trzeba jednak kontrolować pozostałe warunki, w jakich odbywa się badanie na potrzeby pracy magisterskiej. Można wskazać kilka rodzajów eksperymentu:

• • właściwe (z losowym doborem warunków badania),

• • quasi-eksperymenty, a więc badanie bez całkowitej randomizacji.

Z kolei badania o charakterze korelacyjnym zwracają uwagę  na wspólne występowanie konkretnych zmiennych, ale korelacja nie może być utożsamiana ze związkiem przyczynowym. Zależność X–Y może stanowić efekt jeszcze jednej zmiennej, bywa też wynikiem przeciwnego kierunku zachodzącej zależności. Badania komparatywne pozwalają rozpoznać różnice między grupami respondentów lub warunkami, w jakich występuje konkretna cecha, natomiast opisowe koncentrują się na charakterystyce rozkładu lub poziomu cech.

Wywiad w pracy magisterskiej – rodzaje

W trakcie badań o charakterze jakościowym z kolei student może wybrać wywiad:

• • indywidualny,

• • pogłębiony,

• • grupowy.

Dobrym rozwiązaniem w pracy magisterskiej jest też obserwacja uczestnicząca i nieuczestnicząca, choć studenci niekiedy decydują się na studium przypadku lub metodę określaną jako analiza dokumentów. Taka metoda jak wywiad pogłębiony zwraca z kolei uwagę na całość doświadczeń i motywację respondentów w danych warunkach. Warta rozważenia jest też obserwacja, dzięki której można w sposób maksymalnie faktograficzny ukazać czyjeś zachowania w określonym kontekście społecznym. Studium przypadku zapewnia pogłębiony opis tego, czego doświadcza jednostka. W tym ostatnim przypadku potrzebna nieraz pomoc w pisaniu polega na takim formułowaniu wniosków, by nie projektować ich na zbyt szeroką grupę.

Spośród możliwych do zastosowania metod badawczych student powinien  rozważyć analizę dokumentów, ale też inne rozwiązania, mianowicie:

• • metodę monograficzną,

• • analizę historyczną,

• • analizę komparatywną,

• • badanie o charakterze panelowym.

Warto w niektórych przypadkach zdecydować się także na analizę longitudinalną, bo ocenę pracy magisterskiej podnosi łączenie metod. Badania natury przekrojowej ukazują wielopłaszczyznową rzeczywistość w danym momencie, natomiast analiza longitudinalna ukazuje zmiany w długiej skali czasowej. Tak rozumiana triangulacja łączy metody i punkty widzenia, co zapewnia dogłębną analizę tego, co jest przedmiotem badań.

Techniki i narzędzia badawcze

Rozliczne techniki badawcze obejmują:

• • ankietę,

• • wywiad,

• • obserwację,

• • analizę treści dokumentów.

Student w trakcie pisania pracy magisterskiej może zdecydować się nadto na analizę socjometryczną lub tak zwany pomiar testowy. Do narzędzi badawczych zalicza się z kolei kwestionariusz ankiety,

• • scenariusz wywiadu,

• • arkusz obserwacji,

• • skala analityczna,

• • karta analizy określonego materiału.

Narzędzie ujmuje w swojej strukturze, pragmatykę punktowania odpowiedzi, zasady kodowania danych i normy w zakresie interpretacji danych. Jeśli w pracy magisterskiej zastosowane zostało narzędzie standaryzowane student musi zasygnalizować autora narzędzia, cel,  ocenę rzetelności i narzędzia. Poszukiwana przez studentów pomoc w pisaniu pracy nierzadko sprowadza się do konsultacji, podczas której rozróżnia się metody badawcze, techniki i dostępne narzędzia i właśnie ta kompetencja stanowi najważniejszy element warsztatu metodologicznego.

Dobór próby i jakość metodologii

Metodologia pracy magisterskiej musi ujmować wiele danych, takich jak:

• • wielkość populacji,

• • kryteria włączenia do badań,

• • wielkość próby.

Student w trakcie pisania może zdecydować się na dobór:

• • losowy,

• • warstwowy,

• • celowy.

Specyfika kierunku studiów i tematyki pracy może decydować o doborze klastrowym, nadto student powinien pamiętać, że liczebność próby nie jest gwarantem jej reprezentatywności. W zakończeniu pracy magisterskiej należy ostatecznie zwrócić uwagę na ograniczenia badań, są to zazwyczaj:

• • nieprawidłowy dobór próby,

• • samoopisowość informacji,

• • niedostatecznie liczna próba,

• • niedostateczna kontrola nad zmiennymi.

Jak połączyć wszystkie elementy w jeden projekt?

Student może zweryfikować poprawność części metodologicznej, opracowując tak zwaną tabelę zgodności, więc w jedną kolumnę należy wpisać główny problem badawczy wraz z problemami szczegółowymi. W kolejnej kolumnie powinny być z kolei zawarte:

• • pytania badawcze,

• • hipotezy,

• • zmienne,

• • wskaźniki.

W ostatniej części tabeli zgodności należy zawrzeć pragmatykę pomiaru i metodę przeprowadzonej analizy. Jeżeli w takim zestawieniu nie można znaleźć odpowiedzi na konkretne pytanie, metodologia pracy magisterskiej powinna zostać zmodyfikowana. Na tej zasadzie hipoteza, której nie można przypisać wskaźnika i narzędzia pomiarowego będzie nieweryfikowalna.

Student musi też różnicować takie konstrukty metodologiczne jak:

• • opis,

• • korelacja,

• • przyczynowość.

Zwłaszcza dwa ostatnie elementy bywają mylone w trakcie pisania pracy magisterskiej. Deklaracja, że jednostki odznaczające się większym stopniem autonomii przejawiają zarazem większą satysfakcję z pracy, to stwierdzenie korelacji. Błędem, a właściwie: nadinterpretacją, było jednak stwierdzenie, że autonomia to czynnik wywołujący satysfakcję respondentów.  By tak wnioskować, należałoby rozstrzygnąć wiele innych alternatywnych eksplanacji problemu badawczego.

Pisząc pracę magisterską, student powinien zatem mieć świadomość, że przedmiot określa skalę badań, cel zwraca uwagę na oczekiwany wynik, problem służy identyfikacji niewiadomej. W związku z tym pytania badawcze w pracy implikują poszukiwane odpowiedzi, hipotezy sprowadzają się do weryfikowalnych przewidywań. Jeśli zaś student przyjmuje zmienne, to mają one uczynić pomiar logicznym. Metoda to z kolei porządek działań, technika wskazuje na model gromadzenia informacji, natomiast narzędzie stanowi sposób zarejestrowania materiału faktograficznego.