Praca magisterska z socjologii
– 10 metod badawczych z przykładami

Decyzja studenta co do metody badawczej to ważny moment w procesie pisania pracy magisterskiej z socjologii. Właściwie zaprojektowana metodologia badań w dużej mierze rozstrzygnie o tym, czy:

• uzyskane będą dane empiryczne,
• dane będą miarodajne i analitycznie operacyjne
• dane rzucają światło na problem badawczy.

W punkcie wyjścia do redagowania pracy magisterskiej student powinien mieć świadomość, że nie ma uniwersalnej metody badawczej. Nie istnieje zatem metoda, która odpowiadałaby tematyce każdej pracy czy kierunku studiów. Konkretna problematyka poruszona w pracy dyplomowej zwykle implikuje konieczność zapoznania się z wieloma opiniami respondentów. Nadto każdy student ma inną wiedzę i predyspozycje w zakresie badań empirycznych. Oprócz tego metoda badawcza w dużej mierze zależy od środowiska, w jakim będzie przeprowadzona analiza.

Właściwie pomyślana metodologia pracy magisterskiej ma zatem stanowić układ następujących elementów:

• postawiony problem badawczy,
• sformułowane pytania badawcze,
• konceptualizacja i operacjonalizacja metody badawczej,
• metoda badawcza,
• technika i narzędzie badawcze,
• informacja o sposobie doboru próby,
• relacja z przebiegu badań,
• analiza uzyskanych danych empirycznych,
• interpretacja uzyskanych wyników.

Powyższy ciąg informacji powinien być standardem dwóch ostatnich rozdziałów pracy magisterskiej.

Od problemu badawczego do metody

W punkcie wyjścia student powinien rozstrzygnąć, jakie zagadnienie chce w ogóle zgłębić. Pisanie pracy magisterskiej i ewentualna pomoc w tym zakresie oznacza potrzebę odbycia pracy koncepcyjnej jeszcze przed samym redagowaniem tekstu. Odpowiedź na powyższe pytanie warunkuje z kolei, w jaki sposób zebrać niezbędne do części badawczej materiały.

W sytuacji, gdy pytanie badawcze w pracy magisterskiej odnosi się do oddziaływania konkretnego czynnika, zasadne będzie wykorzystanie takiej metody badawczej jak eksperyment. Jeśli w polu dociekań studenta są natomiast opinie rozległej populacji, właściwszym wyborem będą:

• sondaż,
• ankieta.

Celem dokładnego poznania doświadczeń i przeżyć respondentów, warto zastosować w pracy magisterskiej taką metodę badawczą jak wywiad jakościowy. Zachowania przejawiane w konkretnym środowisku student może z kolei poddać analizie, stosując metodę obserwacji. Gdy zaś przedmiotem badań w pracy dyplomowej są procedury, zdarzenia lub stan prawny, warto zdecydować się na analizę dokumentów.

Pisanie pracy magisterskiej wymaga rozróżnienia takich elementów jak:

• metoda badawcza,
• technik badawcza,
• narzędzie badawcze.

Pomoc w pisaniu pracy magisterskiej bardzo często jest wymagana, by tych pojęć i zarazem etapów badania nie upraszczać. Student powinien wiedzieć, że metoda to sposób postępowania w drodze do zbadania określonego zjawiska. Z kolei technika badawcza to pragmatyka docierania do danych empirycznych. Wreszcie narzędzie badawcze zastosowane w pracy magisterskiej to zasadniczy instrument stosowany przez studenta. Jest to materialny ślad pracy, nośnik informacji przekazywanych przez respondentów. Na tej zasadzie badanie sondażowe w pracy magisterskiej odbywa się w oparciu o technikę ankiety, a w takim przypadku narzędziem badawczym okazuje się kwestionariusz ankiety.

Eksperyment w pracy magisterskiej

Eksperyment w pracy magisterskiej z socjologii okaże się przydatną metodą badawczą w sytuacji, gdy konkretny czynnik oddziaływa na takie zmienne jak:

• reakcje i działania,
• poglądy,
• postrzeganie ludzi i zjawisk.

Student może pisać pracę magisterską na temat: „Wpływ przekazywania informacji na ocenę rzetelności newsów publikowanych w internecie”. Powinien on – w ramach przygotowań do części badawczej – opracować dwa warianty konkretnego materiału informacyjnego. Przekaz danych w obu wariantach byłby zbliżony, ale zmodyfikowany zostałby jeden tylko komponent – źródło danej informacji. W jednej próbie przedstawiono by dane rzekomo opublikowane przez poważną instytucję. Z kolei druga próba respondentów zostałaby pouczona, że przedstawiona informacja została zamieszczona na portalu internetowym.

Respondenci z obu grup mieliby za zadanie oszacowania rzetelności przedstawionych danych, choćby w ramach kilkustopniowej skali. Rezultaty uzyskane w obu próbach student w zestawia w części badawczej. Wszystko po toby w zakończeniu pracy magisterskiej zawrzeć wnioski co do tego, jak manipulacja danymi wpływa na postawę poznawczą człowieka.

Techniką badawczą byłby w tym wypadku eksperyment, z kolei narzędzie badawcze to opracowane przez autora pracy magisterskiej:

• przez informacyjny,
• skala pomiarowa.

Student musi zatem wskazać zmienną niezależną, którą oddziaływa na postawy poznawcze człowieka, Autor pracy dyplomowej wskazuje też zmienną zależną, czyli to, co chce zbadać. Jest to ocena wiarygodności informacji. Specyfika tematu może przemawiać za wyborem wielorakich grup – są to grupy:

• kontrolna,
• eksperymentalna.

Niekiedy warto zastosować analizę pre-test, przed badaniem eksperymentalnym, i analizę post-test po przeprowadzonym w pracy magisterskiej eksperymencie.

Sondaż i badanie opinii

Sondaż diagnostyczny to dogodna metoda, jeśli celem badawczym w pracy magisterskiej z socjologii jest zbadanie poglądów danej grupy, przejawianych w danym środowisku postaw i doświadczeń pewnej populacji.

Ta metoda badawcza znajdzie zastosowanie choćby w przypadku pracy dyplomowej na temat: „Postawa studentów wobec AI w praktyce edukacyjnej”.

Sformułowane w części badawczej pytanie: „Czy uważasz AI za pomocne?”, nie byłoby jednak dostatecznie sprecyzowane. W punkcie wyjścia, z reguły we wstępie pracy magisterskiej, student powinien dokonać operacjonalizacji pojęcia zawartego w temacie. Należy zatem sformułować zatem cały ciąg twierdzeń, co do udziału AI w procesie uczenia się, stylów poszukiwania informacji i alternatywnych źródeł wiedzy.

Narzędziem badawczym będzie w tym wypadku kwestionariusz. Może on zawierać w swojej strukturze:

• pytania zamknięte,
• skale.

Konieczne jest ustalenie wielkości populacji, należy też możliwie szybko, bez odraczania tej ważnej dla badań decyzji, określić pragmatykę doboru próby. Student często potrzebuje pomocy w pisaniu właśnie w sytuacji, w której zebrał 500 odpowiedzi, a jednak nie są one reprezentatywne dla wielu osób należących do bardzo przekrojowej, niekiedy zbyt szeroko zakrojonej próby – skala badań bywa niekiedy tak przytłaczająca, że temat taki warto podejmować w zespole. Dzięki temu można rozdzielić obowiązki i doprowadzić projekt badawczy do końca.

Analiza istniejących danych statystycznych

Cześć badawcza pracy magisterskiej nie musi być jednak wynikiem mozolnego poszukiwania i zbierania danych empirycznych. Wiele prac dyplomowych powstaje w oparciu o dostępne już materiały statystyczne.

Taki stan rzeczy dotyczy choćby pisania pracy na temat: „Zależność wykształcenia a perspektywy zawodowe osób z pokolenia Z”.

By zrealizować temat pracy magisterskiej, student może sięgnąć do domeny publicznej, a więc źródeł gdzie publikowane są rozmaite statystyki. Może on poddać analizie inne raporty i sprawozdania z pochodzące z badań socjologicznych. W tym celu należy:

• ustalić zmienne,
• wybrać model kodowania,
• ustalić możliwe ograniczenia badania,
• rozpoznać wartości nietypowe.

By opracować te dane, można wykorzystać program typu:

• SPSS,
• Statista.

Te specjalistyczne programy do analizy statystycznej wskazują rozkłady danych, kwantytatywne rozbieżności między próbami i wszelkie korelacje danych.

Student w zakończeniu pracy magisterskiej, a więc tam, gdzie należy opracować wnioski i rekomendacje, musi dokonać wyważonej interpretacji danych. Pisanie pracy magisterskiej wymaga świadomości tego, że stwierdzona korelacja nie jest jeszcze dowodem na związek przyczynowy dwóch badanych zjawisk.

Wywiad swobodny indywidualny

Jeśli przedmiot badań w pracy magisterskiej to przeżycia, uznawane wartości lub model postrzegania zjawisk społecznych, sam kwestionariusz ankiety, stosowany w badaniach ilościowych, może nie być najlepszym rozwiązaniem  metodologicznym.

Taka sytuacja zachodzi w przypadku tematu pracy dyplomowej: „Przeżycia osób z pokolenia Z w związku z aktywizacją zawodową”.

Student może procedować badanie metodą wywiadu w sposób indywidualny – zwłaszcza jeśli chodzi o wywiady mające charakter jakościowy. Na potrzeby pracy magisterskiej należy w takim wypadku zredagować scenariusz zawierający pytania w kilku tematach:

• pierwsze środowisko zawodowe,
• wyobrażenia na temat pracy,
• trudności organizacyjne,
• stosunki z przełożonym,
• style radzenia sobie ze stresem.

Scenariusz wywiadu nie może sprowadzać się jednak do zamkniętej listy pytań. Istotą wywiadu jako metody badawczej jest jego otwarty charakter. Oznacza to możliwość daną respondentowi, by rozwijać dany wątek w toku wywiadu. Dzięki temu także student może w razie potrzeby stosować tak zwane pytania pogłębiające.

Gdy student zbierze zgody na udział w rozmowie, wywiad na potrzeby pracy magisterskiej może zostać nagrany i w dalszej kolejności poddany transkrypcji. Uzyskane w ten sposób informacje należy następnie zakodować, zgodnie z etycznymi standardami badań naukowych. Student nierzadko potrzebuje jednak pomocy w pisaniu, bo zakodowane informacje należy jeszcze strukturyzować, czyli uporządkować w kategorie tematyczne. Jeśli w trakcie badań konieczne jest cytowanie respondentów, należy zadba o właściwą proporcje i wybierać tylko najbardziej reprezentatywne wypowiedzi, stanowiące egzemplifikację dla przeprowadzanej przez studenta analizy wyników.

Wywiad swobodny grupowy

Niekiedy przedmiotem badań w pracy magisterskiej okazuje się jednak nie osobnicza opinia w danej sprawie, lecz wpływ danego czynnika na kształtowanie się tej opinii.

Taka sytuacja zachodzi w przypadku pracy na temat: „Ocena social mediów w środowisku studentów”. W podobnych przypadkach dogodną metodą badawczą będzie poddawana moderacji dyskusja panelowa.

Student powinien wtedy przygotować scenariusz zawierający w swojej strukturze kilka obszarów tematycznych, jak choćby oddziaływanie social mediów na stosunki w grupie, wpływ aktywności w tej mediosferze obraz samego siebie. W trakcie badania na potrzeby pracy magisterskiej nie należy jednak ograniczać się do zadawania pytań według jakiegoś porządku. Student ma raczej wykreować przestrzeń do rozmowy.

W części badawczej pracy magisterskiej student powinien ująć interakcje poszczególnych respondentów, takie jak:

• zgoda,
• negacja czyichś słów,
• dopowiadanie ważnych treści.

Student w zakończeniu pracy dyplomowej powinien wyartykułować możliwe ograniczenia takiej metody. Trudnością w badaniu może okazać się to, że jeden z respondentów całkowicie przejmie inicjatywę, ograniczając udział w badaniu innych osób.

Wywiad kwestionariuszowy

W sytuacji, gdy badanie przeprowadzone w pracy magisterskiej wymaga standaryzowania odpowiedzi, dogodnym rozwiązaniem metodologicznym będzie wywiad kwestionariuszowy.

Będzie tak choćby w przypadku pisania pracy na temat „Nastawienie mieszkańców aglomeracji do problemu transportu”. Student wykorzysta w pracy magisterskiej kwestionariusz, by uzyskać od osób badanych odpowiedzi uszeregowane w samodzielnie określonym porządku.

W kwestionariuszu mogą być ujęte wielorakie problemy badawcze, takie jak styl korzystania ze  środków transportu, zdanie danej populacji na temat dostępności środków transportu, czy społeczna ocena bezpieczeństwa komunikacji. Z reguły jednak student sięga po pomoc w pisaniu z uwagi na potrzebę precyzyjnego, a nie schematycznego opracowania pytań metryczkowych mających wiele wspólnego z doborem próby badawczej.

Korzyść stanowi w takim wypadku znaczna porównywalność zebranych przez studenta danych. Student musi zarazem pamiętać, że fakt prowadzenia przez niego badań w interakcji z respondentami może wywierać wpływ sposób udzielania odpowiedzi. W metodologicznej części pracy magisterskiej warto zatem rozważyć takie sformułowanie pytań, by konieczność moderowania rozmowy nie była notoryczna.

Ankieta internetowa

Badanie ankietowe w pracy magisterskiej jest często stosowaną przez studentów metodą badawczą, za jej sprawą można dotrzeć do szerokiego grona potencjalnych respondentów.

Przykładem zastosowania tej metody może być praca dyplomowa z socjologii na temat: „Zależność stylu użytkowania mediów społecznościowych i samooceny studentów”.

Student w takim wypadku powinien przygotować kwestionariusz mający w swojej strukturze pytania dotyczące rozpiętości czasowej użytkowania mediów. W kwestionariuszu zawarte są twierdzenia tak sformułowane, by odpowiedzi – zgodnie z zasadami badania ilościowego – można było przedstawić liczbowo i graficznie, w formie tabel i wykresów,.

Z tego względu warto zdecydować się na pilotaż, bo dzięki temu można rozpoznać niedoskonałości w badaniu, a więc pytania:

• skomplikowane,
• dwuznaczne,
• zbyt długie.

W momencie uzyskania wyników student musi te dane zakodować, przed podjęciem analizy statystycznej i opisowej.

Mimo prostoty samej metody niekiedy warto rozważyć pomoc w pisaniu pracy magisterskiej, zwłaszcza w sytuacji, gdy znaczna liczba zebranych odpowiedzi nie zapewnia jeszcze reprezentatywności. Taka sytuacja jest często konsekwencją błędów w zakresie doboru próby badawczej.

Obserwacja uczestnicząca

W sytuacji, gdy przedmiotem badań w pracy magisterskiej są faktyczne postawy, dobrą metodą badawczą będzie obserwacja.

Jeśli student pisze pracę na temat: „Nieformalne zależności pracowników w sektorze administracyjnym”, wybór tej właśnie metody badawczej będzie oznaczał konieczność wniknięcia do konkretnego środowiska zawodowego. Student jednak w toku obserwacji nie powinien tylko relacjonować tego, co się odbywa w danym środowisku. Musi wpierw przyjąć i zoperacjonalizować kategorie opisu i analizy, takie jak:

• typ interakcji,
• strony danej relacji miejsce,
• czas,
• kontekst społeczny.

Narzędziem badawczym, po które może sięgnąć student, będzie arkusz obserwacji. Można nadto prowadzić tak zwany dziennik terenowy. W momencie referowania uzyskanych wyników należy rozróżniać fakty i własne sądy interpretacyjne. W pracy magisterskiej nie należy zatem pisać: „Osoby pracujące w tym wydziale byli przyjaciółmi” – zamiast tego lepiej zwracać uwagę na postawy, które w sposób faktograficzny wskazywałyby na relacje osób badanych.

Student musi mieć na uwadze jeszcze:

• etyczne normy badań naukowych,
• dane wrażliwe,
• konieczność uzyskania formalnej uzyskania zgody na przeprowadzenie badań.

Analiza dokumentów i treści

Dla studenta cennym materiałem badawczym okazują się materiały empiryczne, takie jak:

• dokumenty,
• publicystka,
• artykuły naukowe
• wszelkie raporty i sprawozdania.

Można je wykorzystać choćby w pracy magisterskiej pisanej na temat: „Postrzeganie zjawiska migracji w amerykańskim środowisku sieciowym”.

Trzeba jednak mieć na uwadze, że dotarcie do rzetelnych i miarodajnych materiałów wymaga długotrwałej pracy empirycznej. Dane muszą być  precyzyjnie wyselekcjonowane, a w toku naukowych analiz – rzetelnie sygnalizowane, by uniknąć zarzutu wykorzystania cudzych myśli. Student musi ustalić spektrum źródeł badanych w pracy dyplomowej – na ten zakres składają się:

• miejsce docelowe z materiały,
• okres, z którego pochodzą materiały,
• typ publikacji,
• kryteria włączenia danych źródeł.

W toku dalszych przygotowań student powinien opracować arkusz i sposób kodowania danych, ujmując w nim takie zmienne jak:

• społeczny obraz migrantów,
• argumenty w debacie publicznej,
• określenia nacechowane dodatnio i pejoratywnie.

W ten sposób badanie przeprowadzone w pracy magisterskiej metodą analizy dokumentów będzie zdyscyplinowaną analizą materiału źródłowego. Trzeba jednak mieć na uwadze, że materiał taki musi być dokładnie ujęty w bibliografii.

Łączenie metod i triangulacja

Czasem w pracy magisterskiej poruszone są problemy badawcze, które oznaczają potrzebę zebrania różnorakich danych.

Dogodnym przykładem może być praca dyplomowa z socjologii na temat: „Klasa społeczna jako czynnik aspiracji zawodowych członków pokolenia Z”. W takim wypadku zasadne będzie zastosowanie ankiety. Niemniej badanie ilościowe nie zapewni jeszcze pełnego wglądu w badane zjawisko. Z tego względu analizę należy uzupełnić o badanie jakościowe w oparciu o  indywidualne wywiady.

Badanie o charakterze ilościowym zwraca uwagę na silne korelacje w rozbudowanej próbie, z kolei wywiad stanowi pomoc w  eksplikacji ludzkich przeżyć i czynników wywołujących określone postawy.

Zestawienie metod badawczych, czyli dokonana przez studenta triangulacja metodologiczna, często decyduje o wyższej ocenie podczas obrony. Trzeba jednak mieć na względzie, że zastosowanie wielu metod i technik badawczych musi mieć racjonalne uzasadnienie.

Jak dobrać metodę do pracy?

W punkcie wyjścia student musi mieć na względzie to, że metoda musi być podyktowana specyfiką tematu pracy magisterskiej i naturą pytań badawczych. Tej kwestii może dotyczyć wiele pytań zadawanych studentowi w trakcie obrony pracy dyplomowej.

Oddziaływanie jednego czynnika na drugi można oszacować poprzez  eksperyment. Jeśli natomiast przedmiot badań w pracy magisterskiej stanowią zapatrywania licznej grupy, w rozdziale badawczym właściwszym wyborem będzie sondaż, ewentualnie badanie ankietowe. Przeżycia respondentów można z kolei zbadać metodą wywiadu jakościowego. Postawy przejawiane w typowym, modelowym środowisku student zgłębi w ramach obserwacji. Jeśli z kolei podstawą analiz mają być konkretne zapiski, raporty lub akty prawne, w pracy dyplomowej należy zastosować metodę analizy dokumentów.

Należycie napisana praca magisterska z socjologii może być efektem zastosowania kilku metod badawczych, ale z zastrzeżeniem, że będzie to nadal spójny dyskurs. W tym naukowym wywodzie studenta muszą ściśle korespondować:

• temat,
• problem badawczy,
• pytania badawcze,
• pragmatyka uzyskiwania danych empirycznych.

O ostatecznym wyniku decyduje zatem nie liczba metod, ale koherencja dyskursu, jaki buduje student w przekroju całej pracy.